Przed wybuchem wojny harcerstwo łowickie stanowiły dwa hufce: żeński i męski. Komendantką hufca żeńskiego była harcmistrzyni Genowefa Mastalska, hufca męskiego hm. Wincenty Kretkowski. Hufiec żeński składał się z drużyn: Gimnazjum i Liceum żeńskiego –  noszącej imię Marii Curie-Skłodowskiej, Gimnazjum Kupieckiego – im. Emilii Plater, zastępu żeńskiego Srużyny Starszoharcerskiej – im. ks. Piotra Skargi, drużyny Liceum Pedagogicznego, drużyny w szkole ss. bernardynek i w szkołach powszechnych w Łowiczu, Kiernozi, Zdunach i Józefowie. W skład hufca męskiego wchodziły: Łowicka Drużyna Żeglarska im. ks. Józefa Poniatowskiego działająca w Gimnazjum i Liceum im. tego patrona, Drużyna Juliusza Ordona w Liceum Pedagogicznym, Drużyna im. Tadeusza Kościuszki w Miejskim Koedukacyjnym Gimnazjum Kupieckim, 49. Mazowiecka Kolejowa Drużyna im. Zawiszy Czarnego, Drużyna (Krąg) Starszoharcerska im. ks. Piotra Skargi, drużyny przy szkołach powszechnych nr 1, 2, 3 i przy Szkole Ćwiczeń Liceum Pedagogicznego oraz we wszystkich szkołach powszechnych w Łowiczu i w miasteczkach powiatu łowickiego.

 

Wymienione drużyny harcerzy star szych mogły stanowić podstawę konspiracji harcerskiej. Na powstanie konspiracyjnego harcerstwa miały jednak wpływ i inne czynniki, w pierwszym rzędzie położenie geograficzne. Ustalona przez Sztab Generalny zasadnicza pozycja obrony przebiegała wzdłuż Narwi, Bugu, Wisły, Brdy, Gopłem do Warty, dalej Prosną do Zagłębia Śląskiego. Zakładano więc rozwój konspiracji zbrojnej po zewnętrznej stronie tej linii. Harcerze Poznańskiego, Pomorza i Gdańska przygotowywali się do działań dywersyjnych i zbrojnych na tajnych kursach odbywających się między innymi w Modlinie i w Puszczy Kampinoskiej. Na pozostałych terenach Pogotowie Wojenne Harcerzy miało wspierać poczynania obronne władz cywilnych i wojska. Z bronią w ręku miały występować jedynie Harcerskie Kompanie Pogotowia Wojennego, przeznaczone do służby wartowniczej i podporządkowane władzom wojskowym. W Łowiczu powstała Harcerska Kompania Wartownicza 10 Pułku Piechoty, zwana też Kompanią Wojskowego Pogotowia Harcerskiego, jej dowódcą został prawdopodobnie por. rez. Eugeniusz B. Bednarski, pomocnik komendanta powiatowego PW w Łowiczu. Wojenne Pogotowie Harcerzy i Harcerek zaangażowało w problemy obronności starszych harcerzy i mogło stać się podstawą konspiracji harcerskiej. Polska Organizacja Skautowa dała początek Szarym Szeregom Męskim w Łowiczu

 

Na powstanie konspiracji harcerskiej w Łowiczu miało wpływ objęcie mobilizacją znacznej części starszych harcerzy, co zdezorganizowało już powołaną organizację pogotowia wojennego. Za granicą znaleźli się m.in. komendant hufca hm. Kretkowski i drużynowy 49. Kolejowej Drużyny Harcerskiej hm. Antoni Uthke. Członek drużyny starszoharcerskiej Stanisław Surma poległ w obronie Warszawy. To niektóre tylko straty dla konspiracji. Dezorganizację w działalności harcerstwa łowickiego wprowadziło zresztą także zarządzenie o włączeniu powiatu łowickiego do województwa łódzkiego: z dniem 1 września 1939 r. hufce łowickie miały być podporządkowane Chorągwi Łódzkiej. W rezultacie Łowiczem przestała się interesować Warszawa, a Łódź jeszcze nie zaczęła kierować harcerstwem łowickim. Dlatego konspiracja harcerska w Łowiczu zaczęła powstawać oddolnie.

 

12 listopada 1939 r. spotkało się kilku harcerzy przy ul. Podrzecznej, w czasie rozmowy Janusz Karpiński zaproponował utworzenie tajnej drużyny harcerskiej. 19 listopada 1939 r. odbyło się spotkanie u Henryka Klimczaka przy ul. Gdańskiej z udziałem harcerzy: Karola Brzozowskiego (drużynowego Drużyny im. Tadeusza Kościuszki), Włodzimierza Kujawiaka z 49. Drużyny Kolejowej, Janusza Karpińskiego (zastępowy 49. Kolejowej Drużyny Harcerzy), Zbigniewa Karpińskiego z wymienionej drużyny, Mariana Kubiaka, Zygmunta Lewandowskiego (Harcerz Orli – z 49. Drużyny Kolejowej) Eugeniusza Nowakowskiego i Janusza Rejmenta, Włodzimierza Czumakowa, Leona Straszyńskiego i Henryka Klimczaka.

 

Na tym zebraniu na dowódcę tajnej drużyny harcerskiej wybrano Janusza Karpińskiego, zastępcami zostali Zygmunt Lewandowski i Leon Straszyński.17 grudnia 1939 r. Janusz Karpiński i Henryk Klimczak spotkali w Łowiczu hm. Gustawa Studzińskiego, znanego im działacza harcerskiego. Ten polecił im nawiązanie kontaktu z hm. Stanisławem Kucharskim w Warszawie mieszkającym przy ul. Różanej 5. 24 grudnia 1939 r. w niedzielę, w dzień wigilijny Karpiński i Klimczak zgłosili się do hm. Kucharskiego informując o powstaniu w Łowiczu tajnej drużyny harcerskiej. Kucharski ich poinformował, że powstała tajna organizacja harcerska pod nazwą Polska Organizacja Skautowa, by przystąpić do tej organizacji powinni oni zgłosić się z kimś starszym. 31 grudnia 1939 r. w niedzielę sylwestrową do Kucharskiego przybył Janusz Karpiński ze st. wachmistrzem rez. Szymonem Żukrowskim, przedwojennym opiekunem – komendantem 49. Mazowieckiej Kolejowej Drużyny Harcerskiej. Złożyli oni przysięgę i zostali pierwszymi członkami Polskiej Organizacji Skautowej w Łowiczu. Żukrowski przyjął pseudonim „Bruzda”, a Karpiński „Michorowski”. Opiekunem – komendantem tajnej drużyny POS w Łowiczu został Szymon Żukrowski, a Karpiński był drużynowym, jednocześnie zastępcą Żukrowskiego.

 

2 stycznia 1940 r. (w pierwszych dniach stycznia) późnym popołudniem w Lasku Miejskim harcerze złożyli przysięgę na ręce Szymona Żukrowskiego w obecności Janusza Karpińskiego. Wtedy też przyjęto pseudonimy. Tak powstała tajna drużyna Polskiej Organizacji Skautowej, która rozwinęła swoją działalność, tworząc lub przyjmując do swojego grona inne drużyny. Władze tej drużyny były podstawą powołania Komendy Powiatowej POS (Hufca POS). W 1942 r. POS przyjęła nazwę Szare Szeregi. Nazwa „Szare Szeregi” jako kryptonim Związku Harcerstwa Polskiego wiąże się z ulotką napisaną po niemiecku a rozkolportowaną przez harcerzy poznańskich wśród Niemców zajmujących mieszkania po wysiedlonych Polakach, podpisaną „SS” Schutzstaffeln – (policyjna formacja partii hitlerowskiej) w celu zakamuflowania źródła tej ulotki. Kiedy więc poszukiwano kryptonimu dla konspiracyjnej organizacji harcerzy, hm. Józef Wiza zaproponował wykorzystanie tych liter w kryptonimie Szare Szeregi (SzSz). Przyjęto tę propozycję.


Szare Szeregi Żeńskie w Łowiczu

Kryptonim Szare Szeregi Żeńskie używany był głównie na zewnątrz tej organizacji, wewnątrz organizacji stosowano następujące kryptonimy: w latach 1939-1940 – OH (Organizacja Harcerek), w latach 1940-1943 – ZK (Związek Koniczyn), od 1943 r. używano kryptonimu „Bądź Gotów” (BG). W działalności harcerek występowała ciągłość organizacyjna. Kiedy we wrześniu 1938 r. podjęto kroki w celu przygotowań harcerzy do ewentualnych wydarzeń wojennych, naczelniczka harcerek hm. Maria Krynicka 24 września 1938 r. powołała Pogotowie Harcerek w całej organizacji. Komendantką Pogotowia Wojennego Harcerek została hm. Józefina Łapińska, przejmując od Krynickiej prawie wszystkie obowiązki i uprawnienia. Organizację i działalność Wojennego Pogotowia Harcerek potraktowano jako stałą organizację, która działała do końca wojny. Natomiast harcerstwo męskie potraktowało Pogotowie Wojenne jako akcję występującą przed wojną i we wrześniu 1939 r. W ten sposób Komenda Pogotowia Wojennego Harcerek przekształciła się w Główną Kwaterę Organizacji Harcerek.

 

W pierwszych miesiącach okupacji komendantka Pogotowia Harcerek wysyłała do głównych ośrodków harcerskich kurierki – instruktorki, które w krótkim czasie uaktywniły komendy Pogotowia Harcerek w chorągwiach i w ważniejszych miastach. Działalność konspiracyjną podjęły chorągwie żeńskie: Gdańska, Pomorska, Wielkopolska, Łódzka, Śląska, Lwowska, Wołyńska, Poleska, Białostocka, Wileńska, Krakowska, Kielecka, Lubelska, Mazowiecka i Warszawska, Chorągiew Mazowiecka zajmowała rozległe tereny. W bliskim Mazowszu należącym do Generalnej Guberni działały hufce: Pruszków, Milanówek, Siedlce, Piastów, Rembertów, Włochy, Otwock, Józefów, Wołomin, Grodzisk Mazowiecki, Piaseczno, Wyszków, Błonie, Łowicz, Skierniewice, Sochaczew, Żyrardów.

 

W Łowiczu i w powiecie łowickim na czele Pogotowia Harcerek stała komendantka hufca hm. Genowefa Mastalska. Do niej prawdopodobnie pod koniec października 1939 r. przybyła z Warszawy hm. Wanda Kraszewska – Ancerowicz ps. „Lena”, zaprzysięgła Mastalską do działalności konspiracyjnej. Mastalska przyjęła pseudonim „Teresa”. Kraszewska poleciła też Mastalskiej skontaktowanie się z pierwszym komendantem Służby Zwycięstwu Polski w Łowiczu kpt. Grzybowskim ps. „Grzyb”. Ścisły kontakt Organizacji Harcerek z nurtem konspiracyjnym reprezentowanym przez Służbę Zwycięstwu Polski, Związek Walki Zbrojnej, Armię Krajową istniał przez całą okupację.

 

Drugą cechą charakterystyczną działalności Organizacji Harcerek był jej związek z Wojskową Służbą Kobiet, organizacją wchodząca w skład ZWZ i AK. Komendantka Hufca Łowickiego Harcerek hm. Genowefa Mastalska była jednocześnie Komendantką Wojskowej Służby Kobiet Obwodu Łowickiego, Genowefa Mastalska przysięgę tajnej Organizacji Harcerek składała przed władzami harcerskimi w osobie hm. Kraszewskiej w październiku 1939 r., w grudniu tego roku składała przysięgę SZP – ZWZ przed władzami tej organizacji, jako członek Komendy Wojskowej Służby Kobiet. Należy jednak zaznaczyć, że nazwa WSK powstała prawdopodobnie znacznie później.

 

KH nr 2 (6), lipiec 2004 r


(doc. dr Edward M. Tomczak)

Skomentuj

Twój adres email nie zostanie opublikowany.