Łaźnia miejska

Z Nowy Łowiczanin

Budynek łaźni - wygląd obecny (fot. ze zbiorów NŁ)

Łaźnia miejska w Łowiczu – powstała w 1902 r. przy ul. Stodólnej (dziś Tkaczew 8) w pobliżu Bzury. Budynek łaźni został wzniesiony z funduszy kasy miejskiej za 16307 rubli. Projektantem budynku był architekt powiatowy Jan Zapolski.

Spis treści

Historia

W rękach dzierżawców i Magistratu

Organizatorzy łaźni chcieli czerpać z niej jak największe dochody i w tym celu mieli zamiar drogą licytacji wydzierżawić budynek za najwyższą cenę. Inwestycja nie powiodła się, ponieważ nikt dużych sum nie oferował za prymitywnie urządzone pomieszczenie, gdzie używano niefiltrowanej wody rzecznej. Tymczasowi dzierżawcy, którzy uzyskali lokal tanim kosztem, nie inwestowali w nowe urządzenia, więc frekwencja była niska. Podczas próby eksploatowania kąpieliska przez magistrat okazało się, że również nie przynosi ono korzyści. W związku z tym łaźnia na kilka lat została zamknięta. Budynek miał zostać przeznaczony na szkołę lub elektrownię.

Przejęcie przez Towarzystwo Higieniczne

Przeciwko takiej decyzji zaprotestowało Towarzystwo Higieniczne - na czele z dr Stanisławem Stanisławskim - poparte przez naczelnika powiatu Aleksandra Budziłowicza. Warunkiem uratowania łaźni było przejęcie jej w dzierżawę przez Towarzystwo. Ówczesny prezydent miasta Leon Gołębiowski podpisał kontrakt dzierżawy, jednak władze gubernialne nie chciały go zatwierdzić. Dzięki usilnym staraniom Towarzystwa gubernator warszawski, zwiedzając Łowicz i zapoznając się na miejscu z rażącym brakiem kąpieli publicznych, zatwierdził nowy projekt kontraktu.

W 1909 r. łaźnia została oddana w bezpłatną dzierżawę oddziałowi Towarzystwa Higienicznego. Przed Towarzystwem pojawił się kolejny problem związany z funduszami. Koszt renowacji i udoskonalenia łaźni przekroczył jego możliwości. Po długich staraniach władze gubernialne wyraziły zgodę na bezpłatne oddanie łaźni Towarzystwu na okres 12. lat i zatwierdziły przyznane przez magistrat 500 rb. na niezbędne przeróbki techniczne w jej wnętrzu. Wiosną sprowadzony został z Łodzi kocioł parowy i dzięki pomocy dyrekcji i pracowników fabryki chemicznej przystąpiono do prac montażowych. Otwarcie „Zakładu Kąpielowego” w Łowiczu nastąpiło 13 października 1912 r. Wyposażono go w 3 gabinety z pojedynczymi wannami, jeden z dwiema oraz osobno, tzw. leczniczy ze szklaną wanną dla kąpieli słonych i błotnych.

Otwarcie łaźni miejskiej w 1912 r. odrestaurowanej przez Towarzystwo Higieniczne (fot. z: Wojtylak Marek, Łowicz zacofany ale obywatelski, [w:] Łowiczanin. Kwartalnik historyczny, nr 2/2007, s. 4).

Pomoc Łowiczanina

Prezes Towarzystwa dr Stanisław Stanisławski przy współpracy z tygodnikiem Łowiczanin apelował do mieszkańców o udział w realizacji przedsięwzięcia. Gazeta prezentowała na swoich łamach nazwiska ofiarodawców oraz udostępniła swój lokal dla zbierania składek na rzecz łaźni, a w późniejszym czasie informowała czytelników o postępie robót. Odrestaurowaną łaźnię ponownie uruchomiono 13 października 1912 r. W uroczystym otwarciu odrestaurowanej łaźni brali udział członkowie zarządu Towarzystwa Higienicznego, a także prezydent Gołębiowski oraz wydawca Łowiczanina Karol Rybacki. Poświęcenia nowej łaźni dokonał ks. Maksymilian Cichocki.

Łaźnia w latach 1913 - 1945

Wycinek w Łowiczanina z 19 grudnia 1924 r., s. 6.

W 1913 r. korzystało z łaźni około 10 tys. osób. Nie udostępniano jej dzieciom w wieku szkolnym z powodów zanieczyszczenia wody. Filtry wody zaczęto instalować dopiero w 1914 r. Miejscowe gazety informowały, że z łaźni można korzystać od środy do soboty w godzinach 12 - 21.

Łaźnia funkcjonowała również w czasie I wojny światowej. Z powodu nasilającej się epidemii chorób zakaźnych ludność została zobowiązana do obowiązkowych, okresowych kąpieli. W tym okresie Towarzystwo Higieniczne nie funkcjonowało, a łaźnia przekazana na użytek ludności była prawdopodobnie bezpłatna.

Po I wojnie łaźnia działała pod zarządem miejscowego Towarzystwa Higienicznego do 1922 r. po czym stała się ponownie własnością Magistratu. Czynna była w piątki i soboty oprócz sezonu letniego. Dysponowała 8 kabinami z 10 wannami, 4 prysznicami i łaźnią parową. Liczby korzystających z tych urządzeń w poszczególnych latach kształtowały się następująco: 1933 r. 7860 osób, 1934 r. 7491 osób; 1935 r. 5526. Ponieważ miasto liczyło w tym okresie około 18 tys. mieszkańców wypadało, że co trzeci kąpał się mniej więcej raz w roku. Stan ten usprawiedliwiano koniecznością oszczędzania w wydatkach na utrzymanie rodziny. Łaźnia miejska była w tym okresie deficytowa.

Podczas II wojny światowej łaźnia podlegała pod Zarząd Miejski kierowany przez okupanta. Na czele Zarządu stał początkowo burmistrz Jakób Wolff, a sekretarzem był Nikolai Fredrich. Niemiecki Zarząd Miejski w planowanych wydatkach dot. resortu zdrowia uwzględnił również koszty utrzymania łaźni miejskiej. Na podstawie planów budżetu ZM można wywnioskować, że funkcjonowała ona na pewno w latach 1941 - 1944. Łaźnia w tym czasie wykorzystywana była szczególnie dla osób wywożonych na roboty do Rzeszy oraz jako odkażalnia. Niemcy szczególną uwagę zwracali na zachowanie czystości i higieny przez ludność żydowską - która rzekomo miała roznosić tyfus plamisty - i w tym celu nakazali im raz w tygodniu kąpać się w łaźni.

Władze niemieckie na utrzymanie łaźni przeznaczały od ok. 15 do 28 tys. zł na rok. Projekty budżetu przewidywał na ten cel od 15 963, 61 do 27 821, 00, natomiast koszty poniesione z tytułu jej utrzymania wynosiły od 15 852,00 do 16 515, 73.

Po II wojnie światowej

Wygląd budynku z 1969 r. fot. Pągowski

Po wojnie budynek przeszedł na własność Skarbu Państwa. Przez wiele lat nie była ona w żaden sposób użytkowana, w związku z tym popadła w ruinę. Z czasem została odremontowana i mniej więcej do połowy lat 80-tych budynek sprawował swoje pierwotne funkcje, czyli miejskiego kąpieliska. Pod koniec lat 80 – tych budynek został wydzierżawiony przedsiębiorstwu polonijnemu Donau Trading Co produkującemu klisze i slajdy. Była to spółka polsko – kanadyjska, pierwsza tego rodzaju w ówczesnym województwie skierniewickim. Równocześnie w budynku działała firma produkująca znicze. W tym czasie również pojawił się pomysł na przeznaczenie tego budynku na szkolę muzyczną. 26 kwietnia 1994 r. Zarząd Miasta zlecił opracowanie koncepcji zagospodarowania budynku dawnej łaźni miejskiej właśnie na potrzeby ewentualnej szkoły muzycznej. Inicjatywa ta jednak do końca nie została zrealizowana. Po zakończeniu działalności spółek, budynek przez pewien czas stał opustoszały i zamieszkały przez ludność bezdomną. Projekt budżetu miasta na rok 1995 zakładał jego sprzedaż. W 1996 r. odkupili go od miasta państwo Teresa i Sławomir Salamonowie, którzy zaadaptowali budynek na hurtownię i magazyn pasz dla zwierząt Magdan.

Obecnie

Tablica zamontowana na przedniej elewacji budynku (fot. K. Piotrkiewicz).

Na początku 2010 r. budynek łaźni przeszedł na własność Kariny i Krzysztofa Malinowskich ze Strykowa. Elewacja i wnętrze zostało odrestaurowane i poddane gruntownym remontom. Budynek został przeznaczony na restaurację, której oficjalne otwarcie nastąpiło 17 czerwca 2010 r pod nazwą „Stara Łaźnia”. Na ścianach powstały freski z motywami ze starych widokówek z Łowicza oraz bluszczem. Namalowali je łowiccy malarze - amatorzy Agnieszka Kopczyńska i Zbigniew Błaszczyk.

11 października 2012 r. w setną rocznicę ukazania się Numeru Kąpielowego w Łowiczaninie, właściciele restauracji „Sara Łaźnia” odsłonili, ufundowaną przez siebie tablicę. Upamiętnia ona setną rocznice ponownego otwarcia Zakładu Kąpielowego przez członków Towarzystwa Higienicznego.

Architektura

Budynek łaźni został zaprojektowany przez architekta powiatowego Jana Zapolskiego. Zbudowany został na rzucie litery L. Fasada posiada dwa narożne ryzality. Wejście zostało ujęte dwoma kolumnami dźwigającymi belkowanie z trójkątnym naczółkiem. W związku z umiejscowieniem budynku na podmokłym terenie został on zbudowany na fundamentach z cegły o głębokości 2,15 metra.

Źródła:

  • Gumiński Tadeusz, Pierwsza wojna światowa, [w:] Łowicz. Dzieje miasta, pod red. R. Kołodziejczyka, Warszawa 1986, s. 325.
  • Gumiński Tadeusz, Łowicz w latach 1865 – 1914, [w:] Łowicz. Dzieje miasta, pod red. R. Kołodziejczyka, Warszawa 1986, s. 276 – 278.
  • Gumiński Tadeusz, Łowicz w okresie II Rzeczypospolitej, [w:] Łowicz. Dzieje miasta, pod red. R. Kołodziejczyka, Warszawa 1986, s. 361.
  • Kostrzewa Zbigniew, Łowiczanin (z dziejów prasy łowickiej), Łowicz 1986.
  • Maciejak Jerzy, W czasie II wojny światowej i okupacji hitlerowskiej, [w:] Łowicz. Dzieje miasta, pod red. R. Kołodziejczyka, Warszawa 1986, s. 414- 417.
  • Łaźnia dla młodych muzyków, [w:] Nowy Łowiczanin, nr 9/1994, s. 2.
  • Materkowska Katarzyna, Pawłowska – Kalinowska Agnieszka, Polityka okupanta wobec Żydów na terenie Łowicza w świetle afiszów APŁ, [w:] Roczniki Łowickie, T. VII, Łowicz 2010, s. 43.
  • Oczykowski Romuald, Przechadzka po Łowiczu, Łowicz 2006, s. 56. ISBN 83-913912-0-7
  • Projekt budżetu miasta Łowicza na rok 1995, [w:] Nowy Łowiczanin, nr 23/1995, s. AXII.
  • Stachlewski Wiesław, Łowicz i okolice. Przewodnik turystyczny, Łowicz 1993, 83.
  • Wojtylak Marek, Łowicz zacofany ale obywatelski, [w:] Łowiczanin. Kwartalnik historyczny, nr 2/2007, s. 4.

autor: Katarzyna Piotrkiewicz


Osobiste