Kościół i klasztor Zgromadzenia Sióstr Bernardynek w Łowiczu

Z Nowy Łowiczanin

Kościół i klasztor bernardynek ok. 1910 r., na pocztówce wydanej przez księgarnię Szyji Kronenberga
Widok na ołtarz główny
Nowe skrzydło i stary budynek klasztoru przylegający do kościoła od strony prezbiterium

Zgromadzenie Sióstr Bernardynek w Łowiczu - w Łowiczu od XVI wieku. Własny klasztor od 1650 roku, powstał z fundacji Marcina i Eufrozyny Sadowskich.

Spis treści

Historia

Początki

Początek łowickich bernardynek należy upatrywać już w XVI wieku, kiedy to przy kościele św. Bartłomieja Apostoła łowickich bernardynów od początku istniał Trzeci Zakon św. Franciszka. Spośród tercjanek wyłoniła się w Łowiczu wspólnota zakonna bernardynek. Z odpisu notarialnego, znajdującego się w starej księdze konwentualnej sióstr, dowiadujemy się, że już w 1563 roku mieszkały one na terenie, który zakonnicy otrzymali w darowiźnie od Michała Molendinatora, a który abp Jakub Uchański pozwolił bernardynom przekazać na rzecz mniszek. Na przełomie XVI i XVII wieku bernardyni reformowali klasztory sióstr, wprowadzając klauzurę i śluby uroczyste. Najpierw trzeba było znaleźć fundatora dla własnego kościoła zakonnic, by mogły mieszkać w klauzurze. Fundatorów pozyskali z Walewic, gdzie mieli obowiązek spełniania funkcji kapelana. Kasztelan gostyński Marcin Sadowski i jego żona Eufrozyna z Walewskich, podpisali w 1647 roku kontrakt ze znakomitym architektem Tomaszem Poncino celem wybudowania w Łowiczu kościoła i klasztoru dla panien bernardynek. Życzeniem fundatorów było, aby klasztor służył również wychowaniu i kształceniu dziewcząt. Ówczesna inwestycja kosztowała 54 tys. zł polskich. Powstawał w latach 1648 1650 na tzw. Glinkach. Fundacje zatwierdził arcybiskup Maciej Łubieński, który w 1650 r. dokonał uroczystego wprowadzenia mniszek do nowego konwentu. Po sprowadzeniu pijarów do Łowicza w 1668 r. bernardynki zostały zmuszone przez abpa Prażmowskiego do opuszczenia klasztoru, celem zamieszkania w nim pijarów. Bernardynki łowickie przeniosły się do Wielunia, a do Łowicza wróciły dopiero po śmierci Prażmowskiego.

Okres zaborów

W 1809 roku, po zlikwidowaniu klasztoru na warszawskiej Pradze, przybyły do Łowicza 4 siostry, z których jedna, Wilgefortis Scharbonie, stała się przyszłą przełożoną zakonu. Wiek XIX to nieustanne zmaganie się bernardynek łowickich z ograniczeniami nakładanymi przez rządy zaborcze i brutalną ingerencją władz świeckich w wewnętrzne sprawy klasztoru. W XIX wieku bernardynki prowadziły szkołę żeńską, jednak w latach sześćdziesiątych zostało im to odebrane. Postanowieniem rządu rosyjskiego z dnia 28 listopada 1864 roku cały ich majątek, podobnie jak innych klasztorów, został skonfiskowany i stał się własnością skarbu państwa. Po konfiskacie funduszy klasztornych, gdy wszelkie kwesty w mieście i we wsiach okolicznych zostały zabronione, łowickie bernardynki zamieniły na ogród owocowo-warzywny bagniska ciągnące się poza klasztorem aż do łąki zwanej "Kostką". Ogród ten wkrótce stał się ozdobą miasta, siostrom zaś dawał utrzymanie, a produkty hurtem zakupywała firma "Braci Wróbel" z Warszawy. 12 lipca 1898 roku klasztor bernardynek został skasowany, a siostry zostały przeniesione do Wielunia. Od 1908 roku podejmowały intensywne działania w celu odzyskania klasztoru w Łowiczu. Poskutkowały one dopiero w 1918 roku, głównie dzięki wszechstronnej interwencji Romualda Oczykowskiego. W międzyczasie powstały plany zagospodarowania budynku na szpital zakaźny. Z powodu braku funduszy na remont, przekazano klasztor pod zarząd Rady Powiatowej Łowickiej Dobroczynności z przeznaczeniem na przytułek dla umysłowo chorych. Zapuszczony budynek oddano na mieszkania gratisowe, a lokatorzy z każdym rokiem jeszcze bardziej pogarszali jego stan. Do przejęcia klasztoru przymierzali się również mariawici. Ostatni kapelan bernardynek, w roku 1897, ks. Stanisław Siedlecki, po kilku latach odstąpił od wiary katolickiej i został mariawitą. W roku 1906 wraz z innymi współbraćmi mariawitami postanowili przejąć świątynię na Glinkach, jednak zebrany lud łowicki siłą zmusił ich do opuszczenia kościoła. Starały się też o ten obiekt kuzynki proboszcza parafii Św. Ducha, ks. Jana Niemiry, będące zakonnicami holenderskiego klasztoru józefitek. Starań jednak nie sfinalizowały. Wszystkich odstraszała ruina, w jaką popadł klasztor.

XX wiek

W latach dwudziestych XX wieku klasztor nie miał jeszcze przewodów wodociągowych, kanalizacji ani elektryczności. Wodę przynosiło się ze studni, jako źródło światła służyły lampy naftowe lub świece. Z powodu trudnych warunków mieszkalnych w latach 1919 -1920, cztery siostry zmarły na gruźlicę. Od początku roku szkolnego 1924 zostały uruchomione trzy oddziały szkoły podstawowej na miejsce zlikwidowanej 1-oddziałowej szkółki elementarnej. Szkoła była płatna, miała bardzo dobrą opinię, dziewczęta po jej ukończeniu z łatwością zdawały do pierwszej klasy gimnazjalnej. Zajęcia szkolne odbywały się w drewnianym domu w ogrodzie. Natomiast na parterze klasztoru powstała bursa dla dziewcząt z okolic Łowicza uczęszczających do gimnazjum. Kierowniczką i nauczycielką szkoły była s. Ryta Rembowska, drugą nauczycielką, a równocześnie kierowniczką bursy była s. Koleta Laskowska.

Okres II wojny światowej

Po zbombardowaniu Łowicza, rannych znoszono do klasztoru. Zakwaterował się tam również szpital powiatowy. W celi przy furcie klasztornej zorganizowano salę operacyjną, a w sąsiedniej celi mieszkał dr Jerzy Stanisławski, dalej była kancelaria szpitala oraz przychodnia, a chorych umieszczano w salach budynku szkolnego bernardynek. Klasztor poniósł duże straty: wyrwany dach i szyby w oknach, poszarpane ściany, w kościele poszarpany sufit, wyrwane dwa okna i pęknięty łuk tęczy. Siostry rozpoczęły starania o łóżka dla chorych, bieliznę, pościel, żywność. Dzięki siostrze Weronice Kempie, która pochodziła z Kaszub i znała bardzo dobrze język niemiecki udawało się załatwiać wiele spraw urzędowych. Siostry opatrywały rannych w klasztorze, chodziły z pomocą do uwięzionych na Piłsudskiego (Podrzecznej), do polskich żołnierzy zamkniętych w koszarach na Stanisławskiego i do 800 polskich oficerów na Blichu, czekających na wywiezienie do Niemiec. Szły z pomocą duchową i materialną. Zanosiły obiady, lekarstwa, ciepłe ubrania i bieliznę.

Po wojnie

m. Serafina Wojtasiewicz i s. Franciszka Taranczewska

W lipcu 1945 roku władze powiatowe wydały zarządzenie o likwidacji Domu Dziecka, który istniał przy klasztorze. Po proteście urządzonym przez siostry zabrano tylko najmłodsze dzieci, a uczące się pozostawiono. W 1946 roku Dom Dziecka przekształcił się w "Bursę św. Teresy od Dzieciątka Jezus", ponieważ oprócz stałych dzieci, były przyjmowane dziewczęta na okres nauki. Na prośbę mieszkańców miasta w jednej sali budynku siostry otworzyły przedszkole, jednak w 1949 roku zostało ono zlikwidowane przez władze oświatowe. Internat dla dziewcząt prowadzony przez siostry funkcjonował do roku 1962, dopóki władze świeckie całkowicie odsunęły bernardynki od pracy wychowawczej, a budynek internacki przekazały w dzierżawę najpierw Liceum Pielęgniarskiemu a potem Szkole Specjalnej. W latach pięćdziesiątych bernardynki łowickie zaczęły starania, by opiekę duchową nad nimi mogli mieć, jak w dawnych wiekach, znów bernardyni. W roku 1957 po raz pierwszy od prawie stu lat kapelanem sióstr został kapłan z prowincji bernardynów, został o. Jukundyn Łaba. Od tego czasu funkcję kapelanów nieprzerwanie pełnią bernardyni. W 1974 r. Urząd Miasta Łowicza odebrał bernardynkom ponad połowę ich gruntu pod budowę nowego osiedla mieszkaniowego Osiedla Starzyńskiego. Siostry musiały oddać dwie łąki o łącznej powierzchni 1,2 ha, dwa stawy i połowę 3-hektarowego ogrodu warzywnego, który stanowił podstawę ich utrzymania. Po okrojeniu ogrodu bernardynki bardziej intensywnie podjęły prace ręczne i rzemieślnicze. W hafcie do dziś nie korzystają z technik maszynowych, lecz kontynuują bardzo pracochłonny artystyczny haft ręczny. W latach siedemdziesiątych w ramach pracy chałupniczej dostarczały wiele haftów, również wycinanek, do Sztuki Łowickiej. Obecnie zajmują się wyłącznie haftem szat liturgicznych, chorągwi i sztandarów. Czynna jest również klasztorna introligatornia. W latach osiemdziesiątych siostra introligatorka przeprowadziła renowację i konserwację części księgozbioru Muzeum Radziwiłłowskiego w Nieborowie. Obecnie zajmuje się oprawą ksiąg kościelnych liturgicznych, parafialnych i innych. W roku 1974 ruszył w klasztorze wypiek komunikantów i opłatków. Najpierw była tylko jedna maszyna do pieczenia i jedno pomieszczenie.

Współcześnie

Dziś opłatkarnia ma własny budynek z kilkoma pomieszczeniami przeznaczonymi na: magazyn mąki, wyrabianie ciasta, wypiek na kilku maszynach, nawilżanie opłatków przed cięciem, wycinanie hostii, komunikantów i opłatków wigilijnych. Przed świętami Bożego Narodzenia bernardynki roznoszą mieszkańcom Łowicza wypieczone przez siebie opłatki. W roku 1991 bernardynki odzyskały dawny budynek szkolny i prawo do pracy z młodzieżą, którą podjęły na nowo zgodnie z życzeniem fundatora i kilkuwiekową tradycją. Drugą działalnością społeczną łowickich bernardynek, obok prowadzenia bursy dla dziewcząt, jest zaopatrywanie w posiłki ludzi biednych, bezrobotnych, bezdomnych, którzy przychodzą do furty z prośbą o pomoc. Od jesieni do wiosny przygotowują gorące posiłki, z których korzysta codziennie ponad sto osób. Na każde Święta (Bożego Narodzenia i Wielkanocy) proszący otrzymują paczki, w których oprócz chleba jest też wędlina, owoce i ciasto drożdżowe. W roku 2000 łowickie bernardynki obchodziły jubileusz 350-lecia fundacji klasztoru. Dwa razy w roku kościół bernardynek w Łowiczu nie mieści tłumu wiernych. Tydzień przed Uroczystością Zesłania Ducha Św., w poniedziałek wczesnym rankiem łowiczanie z miasta i okolic zjeżdżają i schodzą z bagażem turystycznym pod klasztor. Co roku bowiem z kościółka sióstr wyrusza o tej porze łowicka, jedna z najstarszych w Polsce pielgrzymka na Jasną Górę. Drugi raz łowiczanie tłumnie nawiedzają kościół bernardynek w czwartkowy wieczór, kiedy wyrusza stąd kończąca oktawę Bożego Ciała procesja eucharystyczna do czterech ołtarzy wokół Alei Sienkiewicza.

XVII – wieczny kościół i klasztor bernardynek na fotografii z 1929 r.

Architektura

Kościół i klasztor sióstr bernardynek w Łowiczu pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny i św. Elżbiety wzniesiono w latach 1647 - 1650. Architektura zarówno kościoła jak i klasztoru utrzymana jest w stylu barokowym. Jednonawowy kościół zbudowano we wschodnim skrzydle zespołu klasztornego. Prezbiterium ustawione jest na południe, od strony wschodniej ma niską zakrystię, do której przylega od południa nowsza przybudówka (1930 r.) Nawa trzyprzęsłowa ma ściany dzielone pilastrami dźwigającymi belkowanie. W nawie od północy znajduje się trójarkadowy chór na słupach. Od strony północnej, wejściowej, jest szczyt kościoła z frontonem; na jego narożach ustawiono kamienne posągi św. Franciszka i św. Klary, pochodzące z czasu budowy kościoła. Dachy nad nawą i prezbiterium są dwuspadowe, od roku 1980 pokryte blachą miedzianą.

Ołtarze

  • Ołtarz główny drewniany, polichromowany, posiada dekorację barokową i późno-barokową z drugiej połowy XVII wieku, fragmenty z pierwszej połowy wieku XVIII. Obraz w ołtarzu głównym, przedstawiający rodziców NMP św. Joachima i św. Annę oraz Niepokalane Poczęcie, ma cechy baroku i jest kopią zniszczonego przez czas obrazu, który pierwotnie w tym miejscu się znajdował, a w czasie potopu szwedzkiego wsławił się cudowną opieką nad siostrami. Kopię wykonał Ludwik Jabłoński w roku 1855. W niszach między kolumnami ołtarza widnieją rzeźby św. Franciszka i św. Antoniego. Retabulum wieńczy przerwany naczółek z rzeźbami leżących aniołów; na jego krańcach - rzeźby św. Ludwika bpa i św. Bonawentury. W nasadzie ołtarza, w owalnej ramie, nowszy obraz św. Klary (koniec XIX w.). Na kolumnach dźwigających odcinki belkowań ponownie rzeźby św. Franciszka i św. Antoniego, a pomiędzy nimi w zwieńczeniu rzeźba Matki Bożej Niepokalanej w promienistej glorii.
  • Ołtarze boczne przy tęczy mają wystrój barokowy z drugiej połowy XVII wieku. W retabulum ołtarza od zachodu widzimy XVII-wieczny krucyfiks (barok) a na zasuwie obraz św. Antoniego z Dzieciątkiem pędzla Ludwika Jabłońskiego (1855 r.) o cechach późnego baroku. W nasadzie obraz nowszy (koniec XIX w.) św. Elżbiety Węgierskiej. W retabulum ołtarza po przeciwnej stronie obraz "Stygmatyzacja św. Franciszka" Ludwika Jabłońskiego (1855 r.) o cechach baroku. Na zasuwie nowy obraz: św. Józef z Dzieciątkiem, wykonany w latach trzydziestych XX wieku przez łowickiego malarza Aleksandra Krawczyka.
  • Ołtarze boczne w środku nawy wzniesione zostały w pierwszej połowie XVIII wieku w stylu regencji. Według podania zostały one tu przeniesione z kościoła bernardynów po kasacie ich klasztoru w roku 1806. Obrazy w nich umieszczone, Przemienienia Pańskiego i M.B. Częstochowskiej, są nowsze (koniec XIX w.). W zwieńczeniu ołtarzy w promienistej glorii umieszczone są owalne obrazy: XVIII wieczny św. Rocha (ołtarz M.B. Częstochowskiej) i Komunia św. Onufrego (ołtarz Przemienienia Pańskiego).
  • Barokowy ołtarz z 1663 roku z obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem w chórze zakonnym pośrodku, wykonanym około połowy XVII w. w stylu wczesnobarokowym. Ołtarz ten w ubiegłych wiekach znajdował się w kościele i związana z nim była altaria. Na krańcach ołtarza wolnostojące rzeźby św. Franciszka i św. Klary drewniane, polichromowane, powstałe z początkiem XVIII w. w stylu barokowym.
  • W wieczerniku, kaplicy klasztornej przylegającej do prezbiterium, barokowy ołtarz z końca XVII w. z obrazem Matki Bożej Nieustającej Pomocy sprowadzonym z Rzymu w 1902 r.

Pozostałe elementy architektury

Belka tęczowa z rzeźbą Chrystusa ukrzyżowanego (XVIII-wieczna), rzeźbą Matki Boskiej, św. Jana i aniołów z drugiej połowy XVII w.
  • Wczesnobarokowa ambona powstała około połowy XVII wieku. Czasza ambony wieloboczna z półkoliście zamkniętymi wnękami, na tle których stojące postacie czterech Ewangelistów z atrybutami u stóp. Na zaplecku silnie przemalowany w latach późniejszych obraz św. Jana Chrzciciela malowany na drzewie. Baldachim ambony wieloboczny, z rzeźbioną Gołębicą na tle promieni u spodu i z rzeźbą Chrystusa Salvatora na wierzchołku.
  • Na belce tęczowej: Pasja. Rzeźba Chrystusa ukrzyżowanego XVIII-wieczna (późny barok), pozostałe rzeźby Matka Boska, św. Jan, aniołowie wcześniejsze, z okresu budowy kościoła (druga połowa XVII w., barok).
  • Na jednym z filarów podtrzymujących chór: późno-barokowy krucyfiks z początku XVIII wieku.
  • Na tle balustrady chóru pod szafą organową rzeźby z drugiej połowy XVIII wieku o cechach późnego baroku. W centrum postać św. Michała Archanioła prawa ręka uniesiona z mieczem, w lewej tarcza, u stóp smok. Po jednej stronie św. Jan Nepomucen, po drugiej św. Helena.
  • Organy o dźwięku barokowym skonstruował w roku 1844 Mateusz Mielczarski, organmistrz z Łowicza.
  • Na zewnątrz kościoła, na cmentarzu, na wysokiej murowanej podstawie stoi statua Najświętszej Maryi Panny wzniesiona w roku 1842 przez Ludwika i Wiktorię Pomykalskich.
  • Dzwonnica o dwóch wieżyczkach pochodzi z roku 1861 dzwony zabrane przez Niemców w czasie I wojny światowej.

Zabudowa

Zabudowania klasztorne są dwukondygnacyjne, złożone z trzech skrzydeł otaczających kwadratowy wirydarz; czwarty bok wirydarza zamykają krużganki kościelne. Większe pomieszczenia w dolnej kondygnacji, takie jak sala rekolekcyjna czy refektarz mają sklepienia podparte wewnątrz słupem. Fundacja przewidziana była na 24 zakonnice. Ponieważ w ostatnich dziesięcioleciach liczba sióstr oscyluje wokół czterdziestu, w roku 1987 na przedłużeniu zachodniego skrzydła klasztoru, w kierunku południowym, dobudowano nowe skrzydło. Projektował je inż. Marian Sokół, a prace budowlane wykonał Władysław Sujkowski z ekipą. W grobach pod kościołem pochowane są ciała fundatorów Marcina i Eufrozyny Sadowskich oraz zakonnic zmarłych przed kasatą klasztoru tj. przed rokiem 1898.

Wyposażenie

Rzeźby

  • Wczesnogotycki, drewniany, polichromowany krucyfiks, powstały około 1280 r.; nowa lewa dłoń Chrystusa i krzyż, na głowie XIX-wieczna korona.
  • Renesansowa, drewniana, polichromowana rzeźba Chrystusa frasobliwego, powstała około połowy XVI w.
  • Krucyfiks ołtarzowy, kość słoniowa, wczesny barok ok. połowy XVII w.,, ramiona krzyża inkrustowane masą perłową, bordiura z kości słoniowej, cokół z relikwiami;
  • Krucyfiks ołtarzowy drewniany, polichromowany, wczesny barok ok. połowy XVII w., cokół z relikwiami;
  • Barokowy, drewniany, polichromowany krucyfiks, powstały w drugiej połowie XVII w., rzeźba unikalna pod tym względem, że gwoździe przebijają ręce Chrystusa w nadgarstku, co uświadomiono sobie dopiero w XX wieku, a nie w środku dłoni, jak to przedstawiano w wiekach ubiegłych.
  • Matka Boża Łaskawa rokokowa rzeźba z drugiej połowy XVIII w.
  • Pieta - ludowa rzeźba z przełomu XVIII i XIX w.

Obrazy olejne na płótnie:

  • Porcjunkula, wczesny barok, przed 1650 r.
  • Ukrzyżowanie, barok, druga połowa XVII w.
  • św. Antoni z Dzieciątkiem, II połowa XVII w.
  • św. Piotr z Alkantary, późny barok, pierwsza połowa XVIII w.
  • św. Klara, późny barok, ok. połowy XVIII w.
  • św. Antoni Padewski, XVIII wiek ?
  • św. Józef z Dzieciątkiem, XVIII wiek?
  • św. Elżbieta, XVIII wiek?
  • św. Tekla, XVIII wiek?

Relikwiarze:

  • pacyfikały z relikwiami barok, druga połowa XVII w., mosiądz lany;
  • relikwiarze regencja, pierwsza połowa XVIII w., mosiądz posrebrzany;
  • relikwiarz rokokowy, druga połowa XVIII w., blacha srebrna pozłacana.

Rektor

Rektorem kościoła ss. bernardynek jest O. Petroniusz Powęzka OFM

Kontakt

99-400 Łowicz

al. Sienkiewicza 15

tel. 046 837 34 63

e-mail:bernardynki@lowicz.opoka.org.pl

Zobacz też

Kędracka Anna Ewa

Źródła

Osobiste