Nowy Rynek w Łowiczu

Z Nowy Łowiczanin

Nowy Rynek w Łowiczu – w latach 1929 – 1996 Rynek Jana Kilińskiego. Powstał w sercu Nowego Miasta, które zostało lokowane w 1405 r. przez abpa Mikołaja Kurowskiego. Wychodzą od niego trzy ulice: Stanisławskiego, Bielawska i Kozia.

Nowy Rynek w Łowiczu

Spis treści

Historia

Trójkątny Rynek na sztychu Brauna i Hogenberga.
Północna pierzeja rynku.

Nowe Miasto powstało w 1405 r., jako trzecia cześć konurbacji miejskiej – po Podgrodziu i Starym Mieście. Założenie Nowego Miasta, którego rynek ma dość nietypowy trójkątny kształt, było elementem dalekowzrocznego działania na podłożu gospodarczym. Prawdopodobnie ta część miasta posiada proweniencje poznańską. Zbigniew Morawski twierdzi, że Nowe Miasto miało zewnętrzne przyczyny powstania, ponieważ jego szybki rozwój nie mógł wynikać z rozwoju istniejącej wcześniej gminy miejskiej. Nowi ludzie, nowe formy działalności gospodarczej, większe obroty pieniężne, wymagało to wszystko nowych praw i nowych przestrzeni. Dynamiczny rozwój tej części miasta doprowadził do dość szybkiej dominacji nad Starym Miastem. Świadczy o tym bynajmniej fakt rychłego przeniesienia siedziby władz miejskich ratusza, ze Starego na Nowe Miasto.

W XV i XVI wieku przez środek Nowego Miasta płynął strumyk z dobrą wodą. Prawdopodobnie była to Branica. W 1680 r. był to już tylko rów, na dodatek wymagający oczyszczenia, ponieważ woda była niezbędnie potrzebna na wypadek pożarów. W XVIII w. koryto tego strumyka zostało ocembrowane. W rynku Nowego Miasta znajdował się ratusz z wysoką wieżą. Na wieży czuwał nad miastem trębacz i za każdym wyliczeniem godzin na zegarze zamkowym dawał znak przez trąbienie, iż stróżuje. W 1648 r. wieża z ciężkim ołowianym dachem runęła, niszcząc budynek ratusza.

Przez kilka wieków na rynku nowomiejskim koncentrowało się życie społeczne i gospodarcze miasta, a odchodzące od niego ulice stanowiły zaplecze targowe w formie kramów rzemieślniczych (ul. Zduńska, Bielawska i Piotrkowska – obecnie Stanisławskiego) i jatek rzeźniczych (ul. Nowomiejska – obecnie Kozia). Tu odbywały się cotygodniowe targi w poniedziałki oraz 2 doroczne jarmarki w dniu św. Łucji (13 grudnia) i św. Mateusza (27 września). W porównaniu ze Starym Miastem, które miało bardziej charakter kościelny, Nowe niezaprzeczalnie było mieszczańskie.

Podczas „potopu” na Nowym Mieście zniszczone zostały urządzenia wodociągowe, które rozprowadzały wodę drewnianymi kanałami.

W 1785 r. prezydent miasta Łowicza Jan Urbański w otoczeniu rajców i przedstawicieli cechów witał tu króla Stanisława Augusta, prymasa Michała Poniatowskiego i licznych dostojnych gości z kraju i z zagranicy. 30 marca 1863 r na szubienicy na Nowym Rynku powieszono powstańca styczniowego Adolfa Szoppego.

W okresie I wojny światowej nazwany Placem Hindenburga.

W czasie II wojny światowej południowa pierzeja rynku uległa zniszczeniu, a jego północna część została włączona do getta (1940-1941). Po wojnie plac pełnił ponownie rolę targowiska miejskiego - głównego placu handlowego Łowicza.

W latach 50 – tych XX w. został zrekultywowany i przekształcono go w park miejski z fontanną – handel został przeniesiony na targowicę. W latach 50 – tych również odbywały się tam wyścigi motocyklowe. Od utworzenia do 1958 r., czyli do czasu przeniesienia do obecnej siedziby Archiwum Państwowe m. st. Warszawy oddział w Łowiczu, miało swoją siedzibę przy Nowym Rynku 20. Prowadzone w latach 90. prace wykopaliskowe doprowadziły do zlikwidowania fontanny, rozbiórki części nawierzchni i ciągów komunikacyjnych.

Badania archeologiczne

Fundamenty renesansowego ratusza.
Plac Hindenburga ok. 1914 r. na pocztówce z kolekcji Jana Chlebnego (Nakł. A. J. Ostrowski w Łodzi)

W okresie od maja do lipca 1998 r. na terenie rynku Nowego Miasta prowadzone były badania archeologiczne, podjęte na zlecenie i ze środków finansowych Urzędu Miejskiego w Łowiczu. Podstawowym celem badawczym było zlokalizowanie i odsłonięcie reliktów znanego ze źródeł pisanych i ikonograficznych ratusza. Badania terenowe miały też przynieść wiedzę o dziejach budowlanych ratusza i dostarczyć dane niezbędne dla prowadzenia prac projektowych nowego budynku, który – według niektórych koncepcji – miał stać na Nowym Rynku.

Remont

W latach 2005-2006 przeprowadzono rewitalizację Nowego Rynku. Podstawą prowadzonych prac był miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego Śródmieścia Łowicza obejmujący teren Nowego Rynku w całości. Przedsięwzięcie zostało zrealizowane dzięki specjalnie pozyskanym środkom: w 75% z Unii Europejskiej, w 10% z Ministerstwa Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej oraz w 15% ze środków własnych Łowicza.

Plac wykonano z kostki granitowej, w centrum zlokalizowano fontannę, w pobliżu której w kamieniu zaznaczono usytuowanie dawnego ratusza. W części północnej placu znajduje się odrestaurowany pomnik ku czci Powstańców 1863 r. Nowy Rynek, który zachował średniowieczny układ urbanistyczny, został przywrócony mieszkańcom Łowicza i stanowi jedną z ciekawszych atrakcji turystycznych regionu i województwa. Jego otwarcie zbiegło się z obchodami 870-lecia miasta.

W 2007 r. Nowy Rynek w Łowiczu otrzymał prestiżową nagrodę Towarzystwa Urbanistów Polskich w kategorii Zrewitalizowana przestrzeń publiczna.

Dlaczego trójkątny

Pomnik Powstańców 1863 r.
Fontanna z pelikanem na cokole pochodząca z lat 50 - tych.

Na trójkątny kształt rynku miały wpływ prawdopodobnie dwa czynniki. Po pierwsze fakt, że dwie pobliskie ulice, Długa i Podrzeczna, w chwili lokowania Nowego Miasta były już zasiedlone, a pomiędzy nimi znajdowała się trójkątna łąka, dochodząca do zachodniej granicy Starego Miasta, która należała do wójta. Po drugie jedna z pierzei rynku wyznaczała struga płynąca od strony Glinek przez dzisiejsza ulicę Ciemną, wzdłuż ulicy Bielawskiej, aż do Bzury.

Mieszkańcy Nowego Rynku

  • Władysław Tarczyński – działacz społeczny, założyciel i współorganizator wielu instytucji i towarzystw w Łowiczu, autor książek historycznych i religijnych. Po przybyciu do Łowicza w 1862 r. zamieszkał z ojcem przy Rynku Nowego Miasta 8.
  • Emil Balcer - kupiec, działacz społeczny, kolekcjoner książek i czasopism. W czasie I wojny światowej burmistrz Łowicza. Od końca lat 70. XIX w. do końca życia mieszkał w kamienicy nr 12 przy Nowym Rynku, której był właścicielem.
  • Jerzy Brener – społecznik wieloletni prezes Ochotniczej Straży Pożarnej w Łowiczu. Na Nowym Rynku mieszkał od urodzenia do 1985 r. kiedy z żoną przeprowadził się na osiedle Konopnickiej.
  • Jan Wegner - polski historyk, kustosz, kurator nieborowskiego oddziału Muzeum Narodowego w Warszawie, nauczyciel łowickiego gimnazjum. Urodził się i mieszkał przez całe życie w kamienicy nr 4 na Nowym Rynku (1909 - 1996).
  • Antoni Józef Szabrański – kaznodzieja, pisarz, pierwszy redaktor Biblioteki Warszawskiej; w kamienicy nr 4 przy Nowym Rynku mieszkał w początkach XIX wieku.

Zabudowania

Zabytki utracone

  • Ratusz nowomiejski– budynek wzniesiono w latach 1405 – 1443 w stylu gotyckim. W 1525 r., spłonął podczas wielkiego pożaru Łowicza. Odbudowany został w 1539 r. wg projektu Mikołaja Gębickiego w stylu renesansowym. Rozebrany został w 1822 r., a uzyskany z niego materiał został częściowo przeznaczony na budowę obecnego do dziś ratusza na Starym Mieście.

Kamienice

Wśród kilkunastu zabytkowych domów zachowanych przy Nowym Rynku – 12 ma siedemnastowieczną metrykę. Większość tych starszych ma szereg cech wspólnych: zbudowane z cegły i rudy żelaznej, najstarsze o gotyckim wiązaniu cegły. Są to budowle jedno lub dwukondygnacyjne, 2, 3 lub rzadziej 4 traktowe, z sieniami przejazdowymi na osi lub z boku. Sklepienia występują kolebkowo – krzyżowe, kolebkowe z lunetami bądź kolebkowe. Obecnie większość z tych kamienic w przyrynkowych traktach pełni funkcje handlowo – usługowe, a w pozostałych traktach i piętrach – mieszkalne. Wszystkie kamienice zostały przebudowywane bądź odbudowywane po pożarach czy zniszczeniach wojennych.

Pierzeja południowo – wschodnia

Nowa fontanna powstała w ramach projektu rewitalizacji Nowego Rynku.
Kamienica "Pod Donicą"

Posiada najbardziej charakterystyczną i ciekawą pod względem historycznym i architektonicznym zabudowę.

  • Kamienica nr 1 przy rogu ul. Zduńskiej – umieszczona w gmerku na sklepieniu data wskazuje powstanie budowy na rok 1611. W 1972 r. przebito tam trakt frontowy z podcieniami arkadowymi. Po przejęciu kamienicy przez Jerzego Lędziona w 1992 r. kamienicy przywrócono pierwotny wygląd.
  • Kamienice nr 2, nr 3, nr 5 – pochodzą z XVII wieku. Pod numerem 5 znajduje się dom z okazałym frontonem, a w jego podwórzu do dziś istnieją zabudowania po dawnym zespole budynków fabrycznych: elektro – przędzalni, fabryki przyrządów tkackich oraz farbiarni wełny, których właścicielem był Franciszek Balcer.
  • Dom pod numerem 4, pochodzi prawdopodobnie z 1661 r., a jego pierwszym właścicielem był Krzysztof Rubinowicz – kupiec łowicki pochodzenia ormiańskiego. W 1801 r. przyszedł w tym domu na świat Antoni Józef Szabrański, późniejszy pierwszy redaktor „Biblioteki Warszawskiej”. Od 1909 r. jest ona własnością Wegnerów. Tu urodził się i mieszkał przez całe życie Jan Wegner – historyk, muzealnik i społecznik.
  • Kamienica „Pod opatrznością” – nr 9, we frontonie posiada stiukowe Oko Opatrzności. Pochodzi z pierwszej połowy XVII w., przebudowywana w XVIII w. i zwieńczona wtedy barokowo – klasycystycznym frontonem na żłobkowych pilastrach. W 1922 r. mieściła się tam farbiarnia i przędzalnia wełny.
  • Pod numerem 10 znajduje się kamienica, powstała lub przebudowywana w 1911 r. W jej wyglądzie uwagę zwraca ozdobna fasada z ryzalitem, stiukowymi płaskorzeźbionymi głowami nad oknami piętra i ślepą balustradą w zwieńczeniu.
  • Kamienica nr 12– została zbudowana lub przebudowana w latach 1911 – 1912. Wcześniejsza kamienica spłonęła w 1767 r. Uwagę zwracają neogotyckie cechy fasady z ryzalitem. W zwieńczeniu znajdują się sterczynki oraz częściowa balustrada, a także monogram E.B. oraz data 1912 r. Kamienica była własnością Emila Balcera, łowickiego kupca, działacza społecznego oraz burmistrza.
  • Kamienica „Pod donicą” – nr 13, powstała w XVII – XVIII w. W 1777 r. została zniszczona. Podczas odbudowy w 1799 r. zmieniono jej częściowo szczyt fasady. Ustawiona szczytowo z dachem dwuspadowym i zamurowana sienią przejazdową z boku. Fasada ze szczytem barokowo – klasycystycznym, rozczłonkowanymi, żłobkowymi pilastrami i zwieńczonym frontonem ze stiukowym „Okiem Opatrzności”, pod nim donica z kwiatami i monogramem ALPR 1799.

Pierzeja południowo zachodnia

W podwórzu kamienicy nr 5 do dzisiaj znajduje się budynek dawnej manufaktury Franciszka Balcera.
  • Kamienica nr 17 – zbudowana została w 1852 r.
  • Pod numerem 19 znajduje się zabytkowa kamienica wzniesiona ok. 1833 r., ozdobiona stylizowanymi drzewkami stiukowymi.

Pierzeja północna

Kamienica nr 19 z ozdobnymi stiukowymi drzewkami.
Kamienica nr 10 posiada płaskorzeźbione głowy nad oknami.
  • Kamienice - nr 25, 30, 32, 35, z XVII w.
  • Kamienica nr 34 – jedna z najatrakcyjniejszych w tej części rynku. Zbudowana w I połowie XVII w., remontowana i przebudowywana w 1806 i 1953 roku. Sień wąska, z boku dach dwuspadowy, fasada zwieńczona ogzymsowanym szczytem o falistej sylwecie ze sterczynami.
  • Kamienica nr 36 – obecny obszerny budynek narożny powstał w miejscu kamienicy, która została zbudowana w 1786 r. w miejscu dwóch mniejszych pochodzących z XVII w. Jedna z posesji została zakupiona w 1779 r. przez Mateusza Boruckiego, a druga należąca wcześniej do Lipskich, w 1783 r. została kupiona przez starostę będzińskiego Kozietulskiego. Od 1810 r. obie należały do Węgrzynowicza i Zawadzkiego, a od 1823 r. jedynie do Mikołaja Węgrzynowicza. W budynku tym znajdował się sklep, w którym najpierw handlowano winem i korzeniami, a od końca XIX w. wędlinami.
  • W kamienicy nr 29 - w 1883 r. znajdowała się tam fabryka świec łojowych, a później fabryka mydła, które należały do rodziny Casparich. W domu tym na rogu z ulicą Koszarową w początkach wieku XIX odbywały się widowiska teatralne.

Pomniki

  • Powstańców styczniowych 1863 r. – w kształcie ogromnego kamienia, z tablicą na której widnieje napis: Miejsce stracenia powstańców 1863 ku uczczeniu pamięci straconych z rąk zbirów moskiewskich kamień ten w 70 – tą rocznicę powstania kładzie społeczeństwo łowickie. Styczeń 1933. Kamień umieszczony został w miejscu stracenia Adolfa Szoppego, młodego powstańca wziętego do niewoli w bitwie pod Bolimowem.
  • Fontanna - pierwsza powstała prawdopodobnie w latach 50 –tych, zaprojektowana przez Zdzisława Pągowskiego, murowana z pelikanem na cokole, wyremontowana przez ZUK w 1995 r. W 1998 r. została zdemontowana w związku z odbywającymi się tam pracami archeologicznymi. Obecnie znajduje się na dziedzińcu muzeum w Łowiczu. Obecna fontanna powstała w ramach projektu rewitalizacji Nowego Rynku.

Ważniejsze wydarzenia

Na rynku organizowane były i są liczne imprezy miejskie i czasowe wystawy:

  • Jarmark antyków i rękodzieła
  • Giełda kwiatowa
  • Księżackie Jadło
  • Biesiada Łowicka
  • W 1969 r. na ówczesnym Rynku Kilińskiego odbywał się Telewizyjny Turniej Miast: Łowicz – Sieradz.

Ciekawostki

  • Nowy Rynek został utrwalony na rycinie Georga Brauna w dziele Civitates Orbis Terrarum z pocz. XVII w. Ostatnie badania archeologiczne, wykonane przed jego rewitalizacją, wykazały, że istniejący tam wtedy ratusz nie był usytuowany tak, jak przedstawia go rycina. Według niej wieża ratusza mieściła się w północno – zachodnim narożniku budynku, a w rzeczywistości okazało się, że zajmowała jego południowo – wschodni narożnik. Rzekomo takie przedstawienie ratusza na rycinie było celowe. Przy prawidłowym jej umieszczeniu zasłoniła by cały widok na ratusz, a poczynione przekłamanie miało na celu lepsze ukazanie obiektu.
  • Zdaniem T. Gumińskiego łowicki ratusz renesansowy przypominał wyglądem ratusz nowomiejski w Warszawie.

Zobacz także

Bibliografia

  • Andrzejewski Aleksander, Osiński Dariusz, Pietrzak Janusz, Poturalska Ewa, Ratusz nowego miasta w Łowiczu w świetle badań archeologicznych przeprowadzonych w 1998 roku, [w:] Łódzkie Sprawozdania Archeologiczne
  • Gajewski Jacek, Sztuka w prymasowskim Łowiczu, [w:] Łowicz. Dzieje miasta, pod red. R. Kołodziejczyka, Warszawa 1986.
  • Morawski Zbigniew, Łowicz średniowieczny, [w:] Łowicz. Dzieje miasta, pod red. R. Kołodziejczyka, Warszawa 1986, s. 51- 53.
  • Oczykowski Romuald, Przechadzka po Łowiczu, Łowicz 2006, s. 124 – 126.
  • Rutkowski Jacek, Łowicz w XX wieku. Kronika Fotograficzna, Łowicz 2006. ISBN 83-923397-5-4.
  • Stachlewski Wiesław, Łowicz i okolice. Przewodnik turystyczny, Łowicz 1993, s. 65 – 68.
  • Warężak Jan, Słownik historyczno – geograficzny Księstwa Łowickiego, cz. 2, z. 1, Wrocław – Warszawa – Kraków 1961, s. 186 – 199.
  • Wojtylak Marek, Ratusze ze sztychu, [w:] Nowy Łowiczanin nr 29/1995, s. 8 – 9.
  • Wojtylak Marek, Trójkątny Rynek Kilińskiego, [w:] Wiadomości Dnia, nr 254,1993, wyd. ABCD, s. 6.
Kamienica Emila Balcera
Kamienica Wegnerów
Tablica pamiątkowa poświęcona Janowi Wegnerowi.
Osobiste