Państwowe Gimnazjum im. Księcia Józefa Poniatowskiego w Łowiczu

Z Nowy Łowiczanin

Państwowe Gimnazjum im. Księcia Józefa Poniatowskiego w Łowiczu – istniało w latach 1919 – 1939. Była to ośmioklasowa szkoła męska typu humanistycznego. Mieściła się w gmachu pomisjonarskim przy Rynku im. Tadeusza Kościuszki w Łowiczu.

Gmach pomisjonarski, obecnie budynek łowickiego muzeum. W okresie międzywojennym siedziba gimnazjum. (fot. ze zbiorów NŁ)

Spis treści

Historia

Pierwsi maturzyści. Czwarty od prawej Jan Zbudniewek - późniejszy dyrektor tej szkoły.

Gimnazjum było następcą ośmioklasowej polskiej Szkoły Realnej jaka istniała w latach 1915 – 1919. Dzięki działaniom, prowadzonym przez Koło Polskiej Macierzy Szkolnej i dyrektora Jana Woynicz–Sianożęckiego została ona upaństwowiona aktem organizacyjnym MWRiOP 14 maja 1919 r.

Szkoła zaraz po I wojnie światowej działała w budynku pobernardyńskim (na ul. Stanisławskiego, niegdyś Piotrkowskiej) i dopiero w 1925 r. rozpoczęła działalność w budynku pomisjonarskim.

W 1932 r. przeprowadzono reformę szkolnictwa, według której ośmioklasowe gimnazjum zostało zastąpione przez czteroklasowe gimnazja i dwuklasowe licea.

W 1938 roku Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego nadało gimnazjum męskiemu nazwę „Pierwsze Państwowe Liceum i Gimnazjum im. ks. Józefa Poniatowskiego w Łowiczu”, a gimnazjum żeńskie otrzymało nazwę „Drugie Państwowe Liceum i Gimnazjum im. J. U. Niemcewicza”.

Rok 1920

Tablica na gmachu muzeum, poświęcona łowickim gimnazjalistom poległym w walkach 1919-1920.

Rok ten zapisał się złotymi literami na kartach historii tej szkoły. Głównie dzięki I Harcerskiej Drużynie im. Księcia Józefa Poniatowskiego. 13 czerwca tego roku, nastąpiło uroczyste nadanie sztandaru łowickim drużynom. W uroczystości brali udział m.in. Naczelny Inspektor Związku Harcerstwa Polskiego dr Tadeusz Strumiłło, inspektor I okręgu m. Warszawy Stanisław Rudnicki czy inspektor II okręgu prowincji Tadeusz Maresch.

W wakacje harcerze wybrali się na wycieczkę w Tatry, którą przerwały wiadomości o klęsce polskiej armii i pochodzie armii bolszewickiej wgłąb kraju. Na wezwanie rządu i gen. Józefa Hallera łowiccy harcerze, po kilkudniowym przeszkoleniu, wyruszyli do Warszawy. Umieszczeni początkowo w warszawskiej Cytadeli ochotnicy, w liczbie 84 zostali wcieleni do 201 pułku piechoty. Brali udział w działaniach wojennych m.in. pod Surażem, Zambrowem, Ciechanowem i Działdowem. W sumie spośród ponad 120 łowickich harcerzy, biorących udział w wojnie 1920 r., 14 oddało za Ojczyznę życie.

Harcerze z łowickiego gimnazjum i seminarium zostali odznaczeni osobiście przez gen. J. Hallera, który przybył do Łowicza 22 maja 1922 r., odznaką Obywatelskiego Komitetu Obrony Państwa oraz Krzyżami Walecznych. Jeszcze przed II wojną światową na ścianie dawnego gmachu pomisjonarskiego, została umieszczona tablica upamiętniająca poległych w wojnie 1920 r. harcerzy-uczniów gimnazjum: J. Wieteski, W. Donaya, Z. Sobkiewicza i P. Balei oraz seminarium – Z. Makowskiego. Tablica ta w trakcie wojny została zniszczona i dopiero w 1991 r. z inicjatywy Koła Wychowanków i Wychowanek Szkół Średnich Ogólnokształcących na ścianie frontowej łowickiego muzeum odsłonięto tablicę ku czci uczniów gimnazjum w Łowiczu, którzy zginęli „w walce o wolność i wschodnie granice w latach 1919-1920”. Znalazły się na niej nazwiska wcześniej wymienianych 4 harcerzy uzupełnione o nazwiska: Stanisława Rucińskiego, Władysława Goździka i Wacława Konopackiego.

Funkcjonowanie

Minister WRiOP Świętosławski wbija pamiątkowy gwóźdź w drzewiec sztandaru. Pierwszy od prawej Zdzisław Pągowski - projektant sztandaru.

Do szkoły przyjmowani byli absolwenci czteroklasowej szkoły powszechnej, którzy zdali egzamin wstępny. Było to gimnazjum typu humanistycznego, jednak jego program był tak skonstruowany, że umożliwiał studia wyższe na dowolnym kierunku.

Pierwsze świadectwa dojrzałości 14 czerwca 1919 r. otrzymało 5 uczniów. W roku szkolnym 1920/21 gimnazjum męskie liczyło 451 uczniów. W latach 1923/24 – 508 lecz w 1929 już tylko 228 uczniów. Przez pierwszych 10 lat działalności szkoły wydano bardzo małą ilość świadectw maturalnych. W latach 1919 – 1939 gimnazjum opuściło 338 maturzystów.

Pod względem pochodzenia społecznego reprezentowali oni głównie środowiska urzędnicze, drobnomieszczańskie i chłopskie. Nieliczny odsetek stanowili synowie robotników.

Pomoc materialną szkole i uczniom zapewniały organizacje rodzicielskie, działające pod różnymi nazwami. W 1922 r. uruchomiono bursę Bartoszków, którą utrzymywało Koło Rodzicielskie. Bursa licząca 38 miejsc znajdowała się przy ul. Podrzecznej 6. Bardzo okrojonych dotacji udzielały jej władze samorządowe.

W celu podniesienia poziomu umysłowego uczniów organizowano liczne konferencje, na których omawiano sprawy dydaktyczne, jak i poruszano kwestie mające związek z wychowaniem młodego pokolenia. Aby lepiej spełniać zadania wychowawcze nad młodzieżą poza terenem szkoły, zorganizowano wspólnie z rodzicami Towarzystwo Opieki Pozaszkolnej. Jego zadaniem była opieka nad uczniami poza szkołą, organizowanie im rozrywek o charakterze wychowawczo – kształcącym. Należały do nich urządzanie przedstawień, koncertów, organizowanie wycieczek, zawodów sportowych itp.

Szkoła brała udział we wszystkich obchodach świąt narodowych i innych przejawach życia społecznego. Organizowała również wiele wycieczek krajoznawczych i edukacyjnych.

Drużyna siatkówki i koszykówki w 1931 r. Wśród uczniów m.in. Jerzy Stanisławski (pierwszy od lewej), Jan Kołaczyński (drugi od prawej).

Koła zainteresowań

Na terenie gimnazjum istniało kilka kółek zainteresowań. Funkcjonowały 3 kółka historyczne, których pierwszym opiekunem był Franciszek Matławski, a następnie Jan Wegner i Józef Chmura, czy kółko literackie pod kierunkiem prof. Ślósarczyk oraz kółko społeczników prowadzone przez ks. Stefana Zawadzkiego. Istniały również koła sportowe.

Głównym popularyzatorem sportu w szkole był prof. Zdzisław Kusch. Najbardziej popularną dziedziną sportu była piłka nożna. Powstałe przy gimnazjum Koło Sportowe „Orzeł” odnosiło wiele sukcesów. Z czasem rozwinęło się uprawiane sportów lekkoatletycznych. Zaczęto organizować zawody z drużynami Szkoły Handlowej, Seminarium Nauczycielskim i 10 PP. Pod koniec lat 20. zaczęto uprawiać również siatkówkę. W klubie sportowym były również sekcje: strzelecka, kajakarska, koszykówki i boksu.

Działalność uczniowska

Budynek na ul. Podrzecznej 6, dawniej przeznaczony na tzw. "Bursę Bartoszków". (Fot. pochodzi z albumu J. Rutkowskiego Łowicz w XX wieku. Kronika fotograficzna.)

Jedną z ważniejszych inicjatyw w jaką angażowali się uczniowie gimnazjum, było harcerstwo. Pierwsza drużyna harcerska została założona 5 grudnia 1915 r. przez Stefana Piłacika przy poparciu dyrektora Karola Kostro i ks. Maksymiliana Cichockiego. Harcerze z tej drużyny brali udział w rozbrajaniu Niemców oraz uczestniczyli w wojnie polsko – bolszewickiej. Opiekunką drużyny żeńskiej była Bronisława Bronikowska.

Uczniowie gimnazjum wydawali gazetki szkolne, które wychodziły pod różnymi tytułami. W latach 1917 – 1920 wydawano Naszą Pracę, Ruń, Pocztę i Klawisz. W 1924 r. koło ZHP zaczęło wydawać Pobudkę. W 1937 r. młodzież z Gimnazjum męskiego i żeńskiego zaczęła wydawać stojące na dosyć wysokim poziomie czasopismo Echo Szkolne. W 1939 r. ukazał się również jeden numer Biuletynu wydanego przez Koło Historyczno – Regionalne, działające przy gimnazjum.

Młodzież prowadziła również działalność artystyczną i teatralną. Z zachowanych źródeł wiadomo, że wystawiono Wieczór Podhalański – z okazji 25 rocznicy imienin Stanisława Wyspiańskiego z fragmentami Nocy Listopadowej. Dwukrotnie wystawiono również Akademię Morską, przygotowaną przez Szkolne Koło Ligi Morskiej i Kolonialnej.

Uczniowie wykazywali się również przy organizowaniu biblioteczek klasowych. Z dobrowolnych składek kupowali książki i sami organizowali wypożyczanie. Niektóre księgozbiory liczyły po kilkaset tomów. Na terenie szkoły istniało Stowarzyszenie „Samopomoc Koleżeńska”.

Tajne nauczanie

We wrześniu 1939 roku zniszczony został budynek szkoły oraz cała dokumentacja gimnazjum żeńskiego. Z gimnazjum męskiego, dzięki dyrektorowi Janowi Zbudniewkowi, ocalały protokoły egzaminów maturalnych, księgi ocen uczniów i sztandar szkoły. Po wybuchu II wojny światowej gimnazjum, podobnie jak większość szkół w okupacyjnej Polsce, działała na tajnych kompletach. W tajnym nauczaniu brało udział ponad 100 nauczycieli. W czasie okupacji 46 uczniów otrzymało świadectwo dojrzałości. Ilość uczniów w tajnej szkole średniej wynosiła w końcu wojny 704.

Dyrektorzy

  • Karol Apolinary Kostro – od 16 grudnia 1915 r. do 1917 r.
  • Jan Woynicz – Sianożęcki – 1917 – marzec 1920.
  • Stanisław Jacyna – marzec – lipiec 1920 r.
  • Władysław Olszewski – 1920 – 1925.
  • Edward Biegański – 1925 – 1934.
  • Jan Wojtaszewski – 1934 – 1935.
  • Jan Zbudniewek – 1935 – 1939 (organizował tajne nauczanie podczas wojny)

Nauczyciele

Nauczyciele gimnazjum oprócz nauczania w szkole prowadzili szeroko zakrojoną działalność pozaszkolną. Zaraz po zakończeniu wojny (I światowej) w ramach działalności Oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Łowiczu organizowano serię zimowych odczytów. Brali często udział w organizacji uroczystości państwowych. Organizowali pomoc dla żołnierzy polskich walczących z Rosjanami, a niekiedy sami stawali do walki (Stanisław Jacyna).

Do najbardziej znanych nauczycieli Gimnazjum męskiego należeli:

Opiekę lekarską w gimnazjum sprawowali m.in. dr Zygmunt Ciszewski i dr Stanisław Rotstad.

Wybitni absolwenci

Varia

Zobacz także

Źródła

  • Gumiński Tadeusz, Łowicz w okresie II Rzeczypospolitej, [w:] Łowicz. Dzieje miasta, pod red. R. Kołodziejczyka, Warszawa 1986, s. 364 – 365.
  • Gumiński Tadeusz, Rok 1920. Wyjątek z Kroniki I Harc. Druż im. Ks. J. Poniatowskiego w Łowiczu, [w:] Łowiczanin, nr 44/1930, s. 2-3, nr 46/1930, s. 2.
  • Wojtylak Marek, Na ratunek Ojczyźnie, [w:] Łowiczanin. Kwartalnik historyczny, nr 3/2010, s. 1-3.
  • Z dziejów średnich szkół ogólnokształcących i koła wychowanków w Łowiczu, wyd. przez Koło Wychowanków i Wychowanek Szkół Średnich Ogólnokształcących w Łowiczu, Łowicz 2000. ISBN 83-914354-0-7.
Osobiste