Pomnik Władysława Grabskiego

Z Nowy Łowiczanin

Pomnik Władysława Grabskiego w pasażu noszącym jego imię. (fot. ze zbiorów NŁ)

Pomnik Władysława Grabskiego– odsłonięty w 1994 r. na ówczesnym Rynku Kościuszki. W 1997 przeniesiony do pasażu Grabskiego. Projektantem i wykonawcą pomnika był Andrzej Renes.

Uroczyste osłonięcie pomnika na Starym Rynku w 1994 r. (fot. L. Domaszewicz.)

Spis treści

Historia

Na uroczystości gościł prawnuk Władysława Grabskiego Grzegorz. (fot. z archiwum NŁ)

Idea powstania

Za godnym uczczeniem pamięci Władysława Grabskiego wypowiadało się w Łowiczu na przełomie lat 80 – tych i 90 - tych XX w. wiele osób. Opinię taka wyrazili m in. uczestnicy sesji popularnonaukowej upamiętniającej 50 – tą rocznicę śmierci Grabskiego. Sesja zorganizowana przez Stację naukowa MOBN w Łowiczu, Towarzystwo Przyjaciół Łowicza i Ziemi Łowickiej oraz Stację Hodowli Roślin w Borowie, odbyła się 29 maja 1988 r. w Borowie. W 1991 r. powołano społeczny komitet budowy pomnika, w skład którego weszli: Stanisław Bieguszewski – przewodniczący Rady Miejskiej, Marian Bielecki oraz radny Wiesław Olędzki. Pierwotne miejsce (na tablicę bądź pomnik) wyznaczono w pasażu prowadzącym od Alei Sienkiewicza do nowej siedziby Powszechnego Banku Gospodarczego. W 1991 r. na koncie budowy znajdowało się już 20 mln starych złotych zebrane przez byłego przewodniczącego Komitetu Obywatelskiego “Solidarność” w Łowiczu Wiesława J. Wysockiego.

Pierwsze ustalenia

12 marca 1992 r. w Urzędzie Miejskim doszło do spotkania komitetu z projektodawcą pomnika Andrzejem Renesem. Rzeźbiarz zaprezentował projekt i gipsową makietę pomnika z popiersiem Władysława Grabskiego. Przybliżony koszt wykonania samego popiersia miał się zamykać w kwocie 60 mln ówczesnych złotych. Projekt został zaakceptowany przez komitet. Próbowano również ustalić miejsce przyszłej lokalizacji monumentu. Były dwie propozycje: umieszczenie go w fasadzie budynku przy schodach prowadzących do banków lub w alejce prowadzącej do budynku banków. Wybrano pierwszą wersję, którą poparł również Renes. Ukończenie prac przewidywano na jesieni 1992 r., termin nie został dotrzymany.

Problemy z lokalizacją

25 lutego 1994 r. członkowie komitetu spotkali się z bp Orszulikiem, prof. Drozdowskim, Renesem oraz burmistrzami Łowicza. Odrzucono dotychczasową lokalizację pomnika oraz kilka innych miejsc w obrębie Rynku Kościuszki. Postanowiono, że pomnik najlepiej będzie się eksponował na tle gmachu muzeum. Odsłonięcie pomnika zaplanowano na 2 maja 1994 r.

Sprzeciw Tadeusza Gumińskiego

Na łamach Nowego Łowiczanina, swoją opinię na temat lokalizacji pomnika wyraził szanowany badacz miejscowych dziejów Tadeusz Gumiński. Uważał on, że nowoczesny i artystyczny kształt pomnika nie pasuje do zabytkowej zabudowy Rynku Kościuszki. Apelował o konsultację z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków, przedstawicielem Muzeum Narodowego w Warszawie oraz z architektem. Sam zaś proponował, aby postawić go w pobliżu powstającego w ówczesnym czasie gmachu MWSH-P w al. Sienkiewicza.

Kolejna zmiana planów

Miesiąc przed uroczystym odsłonięciem pomnika ponownie zmieniono plany lokalizacji. Ostatecznie pomnik miał stanąć przy murach okalających katedrę łowicką, po prawej stronie od dzwonnicy. Podjętą decyzję tłumaczono względami praktycznymi – instalowanie pomnika pod muzeum wymagałoby wymiany wokół niego całego chodnika.

Uroczystość odsłonięcia

Pomnik Grabskiego, tuż po odsłonięciu - 2 maja 1994 r. (fot. z archiwum NŁ)

Połączono ją razem z obchodami 3 maja, 70 – tą rocznicą reformy walutowej oraz 120 rocznicą urodzin Grabskiego. Główne uroczystości rozpoczęły się 2 maja o godz. 16.00. Z samych zaproszonych gości, na Rynku Kościuszki, pojawiło się wówczas około stu osób, w tym znane osobistości z życia politycznego oraz wysocy rangą hierarchowie kościelni.

W związku z planowanymi uroczystościami zawiązano specjalny Honorowy Komitet Obchodów 70 – lecia Reform Grabskiego, do którego poproszono:

Uroczystość zorganizował Komitet Wykonawczy, który stanowili:

  • przewodniczący – Stanisław Bieguszewski;
  • członkowie – Maria Więckowska, Władysław Durka, Andrzej Renes, Tadeusz Burchacki, Jerzy Garczarczyk, Wiesław Olędzki, Albin Szymajda, Kazimierz Załuski, Walerian Warchałowski, Marek Wojtylak, Jerzy Gawroński, Grzegorz Grabski.

Oficjalnego odsłonięcia pomnika Władysława Grabskiego dokonali: premier Waldemar Pawlak, prezes NBP Hanna Gronkiewicz - Waltz i burmistrz Łowicza Władysław Durka.


Koszty

Pomnik w nowej lokalizacji pod łowickim Ekonomikiem.

Wydatki na pomnik i organizację całej imprezy zamknęły się w kwocie 400 mln starych złotych, z czego sam pomnik kosztował 236 mln. Publikacja o Władysławie Grabskim oraz projekt techniczny wyniosły 65 mln. Drugie 65 mln pochłonęła organizacja przyjęcia w muzeum. Reszta kosztów została spożytkowana na drobniejsze sprawy organizacyjne typu przyjazd orkiestry i kompanii honorowej. Połowa wydatków została pokryta z budżetu miasta, a druga połowa została zebrana dzięki kilkunastu sponsorom, głownie łowickim przedsiębiorcom i bankom, a także dzięki ROPWiM Warszawa oraz Związkowi Banków Polskich z Warszawy.

Przeniesienie do Pasażu Grabskiego

Lokalizacja pomnika przy katedrze od początku budziła kontrowersje. W końcu wniosek o przeniesienie złożyła dyrekcja łowickiego oddziału Powszechnego Banku Gospodarczego. W związku z tym 27 lutego 1997 r. na posiedzeniu Rady Miejskiej podjęto uchwałę o przeniesieniu monumentu ze Starego Rynku do pasażu Grabskiego w pobliżu gmachu PBG. Ówczesna dyrektor oddziału PBG Krystyna Jarota zobowiązała się w imieniu banku pokryć wszystkie koszty i zapewnić temu wydarzeniu specjalną oprawę. Przeniesienie pomnika nastąpiło 14 listopada 1997 r.

Publikacja

W przeddzień odsłonięcia pomnika ukazała się wydana przez ŁTPN książka przygotowywana przez ówczesnego prezesa towarzystwa Marka Wojtylaka. Redaktorem wydawnictwa został Grzegorz Grabski, który zajął się również drukiem tej publikacji oraz udostępnił na jej rzecz zdjęcia z prywatnych zbiorów. Zawierała ona następujące artykuły:

  • Marek Wojtylak, Rodem z Borowa,
  • Włodzimierz Puliński, Władysław Grabski jako badacz wsi i rolnictwa,
  • Andrzej Ajnenkiel, Władysław Grabski w parlamencie II Rzeczypospolitej,
  • Marian Drozdowski, Wielka reforma antyinflacyjna Władysława Grabskiego i jej skutki,
  • Grzegorz Jan Grabski, Idea Polski Władysława Grabskiego.

Ciekawostki

  • Pomnik Grabskiego nazwany został potocznie transformersem ze względu na częste, planowane bądź faktyczne zmiany lokalizacji.
  • We wrześniu 2011 r. pomnik Grabskiego został ponownie przeniesiony. Tym razem stanął przed budynkiem Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 4 w Łowiczu, który nosi jego imię. Uroczyste odsłonięcie pomnika odbyło się 30 września z okazji 105-lecia istnienia szkoły.

Źródła

  • Bartos Tomasz, Grabski wędruje pod bank, [w:] Nowy Łowiczanin, nr 47/1997, s. 2.
  • Bieguszewski Stanisław, Ile kosztował pomnik, [w:] Nowy Łowiczanin, nr 14/1994, s. A II.
  • Biernacki Andrzej, Ponad wymierne wartości, [w:] Nowy Łowiczanin, nr 24/1994, s. 6.
  • Grabski bliżej katedry, [w:] Nowy Łowiczanin, nr 7/1994, s. 2.
  • Gumiński Tadeusz, Władysław Grabski pod ścianą, [w:] Nowy Łowiczanin, nr 6/ 1994, s. 8.
  • Pomnik Grabskiego stanie przed Muzeum, [w:] Nowy Łowiczanin, nr 5/1994, s. 1, 5.
  • Waligórski Wojciech, Bargieła, Szepanik, Grabski i inni.... [w:] Nowy Łowiczanin, nr 10/1997, s. 3.
  • Waligórski Wojciech, Wielki świat w Łowiczu, [w:] Nowy Łowiczanin, nr 9/1994, s. 1.
  • Władysławowi Grabskiemu – pomnik, [w:] Nowy Łowiczanin, nr 7/1991, s. 3.
  • Wojtylak Marek, Pomnik Grabskiego jeszcze w tym roku, [w:] Nowy Łowiczanin, nr 6/1992, s. 7.
  • Informacje od pana Marka Wojtylaka.
Osobiste