Stary Rynek w Łowiczu

Z Nowy Łowiczanin

Stary Rynek w Łowiczu - w latach 1917 - 1996 Rynek Tadeusza Kościuszki. Serce Starego Miasta, przy którym do dziś zachowało się wiele zabytków.

Wmurowana w gmach Muzeum tablica informująca o dawnej nazwie rynku.

Spis treści

Historia

XVI - wieczna kamienica Cebrowskich.
Renesansowe krużganki na tyłach kamienicy Cebrowskich.
Kamienica nr 17, odremontowana na użytek centrum promocji powiatu łowickiego
Kamienica nr 3, tzw. Napoleońska
Kamienice znajdujące się w południowej pierzei rynku.
W obrębie Starego Rynku znajduje się Bazylika Katedralna WNMP.
Zachodnią granicę rynku wyznacza szeregowa zabudowana XVI - wiecznych kanonii.

Według niepotwierdzonych informacji pierwotnie na tym terenie znajdował się zameczek myśliwski książąt mazowieckich, którzy przyjeżdżali w okoliczne lasy na polowania.

Stare Miasto zostało lokowane jako Nowe przez Jarosława Bogorię Skotnickiego przed 1358 r. Określenie Starego uzyskało po 1405 r, tzn. po lokacji obecnego Nowego Miasta.

W XVI wieku w rynku odbywały się 2 jarmarki: w dniu Wniebowzięcia NMP i w niedzielę starozapustną (trzecią niedzielę przed Wielkim Postem). W tym czasie przepływał przez rynek strumyk, z którego wodę używano do warzenia piwa. W 1848 stał się miejscem handlu zwierzęcego, po tym jak zanikł na Nowym Mieście jarmark św. Mateusza.

Stare Miasto nawiedzały częste pożary m.in. w 1519 r., 1525 r., 1620 r., 1635 r., 1726 r. Po pożarze z 1525 r., który strawił ponad połowę miasta w tym kolegiatę, abp Jan Łaski 12 czerwca tego roku wydał osiemnastopunktowy przywilej dotyczący jego odbudowy oraz zawierający przepisy mające na celu zabezpieczenie miasta przed kolejnymi pożarami.

Po przesunięciu się ośrodka miejskiego do Nowego Miasta, stare zaczęło pełnić funkcje typowo kościelne. W jego obrębie powstawały budynki przeznaczone dla duchownych, instytucje związane z kościołem, lub też same świątynie.

W XVII w. w tej części miasta wyróżniały się dwie budowle. Przy Kolegiacie stał zwieńczony attyką, renesansowy budynek szkoły kolegiackiej, wzniesionej przez abpa Jakuba Uchańskiego, zaś w południowej pierzei Rynku znajdował się budynek wykupiony przez abpa Stanisław Karnkowskiego z przeznaczeniem na Górę Pobożną. Karnkowski powołał tę instytucję wraz z Bractwem Miłosierdzia przed 1601 r. Po 1672 w granicach Starego Rynku zaczął powstawać kościół księży Pijarów, sprowadzonych do Łowicza przez abpa Mikołaja Prażmowskiego w 1668 r.

Z początkiem XVIII wieku abp Michał Radziejowski wzniósł - po przeciwległej do kolegiaty stronie rynku - Seminarium dla Księży Misjonarzy. W dniach 24 - 25.10.1790 r. na rynku Tadeusz Kościuszko zlustrował 9 Regiment Pieszy Koronny.

W XIX w. przez Stary Rynek przeszły niezliczone ilości wojsk różnej narodowości. Miejsce to gościło również wielu wybitnych ludzi tej epoki, a mianowicie: cesarza pruskiego Fryderyka Wilhelma oraz cesarza Francuzów Napoleona Bonapartego. Od 12 sierpnia do 7 września 1814 r. kolegiata łowicka gościła zwłoki księcia Józefa Poniatowskiego, zmarłego w bitwie pod Lipskiem.

W okresie I wojny światowej (do 1917 r.) Stary Rynek nazywany był Placem Cesarza Wilhelma. W 1915 r. na środku Placu odsłonięty został pomnik poświęcony żołnierzom niemieckim i rosyjskim, którzy zginęli w ataku gazowym pod Bolimowem. 8 lipca 1919 r. gen. Józef Haller dokonał na rynku przeglądu stacjonującego w Łowiczu 20 pułku Hallerczyków.

W 1936 r. odbywały się tam huczne obchody 800- lecia Łowicza.

W pierwszych dniach II wojny światowej zburzony został gmach pomisjonarski mieszczący przed tym gimnazjum, do dziś nie zostało odbudowane jedno z jego skrzydeł. Podczas okupacji zniszczeniu uległa większość kamienic ówczesnego Rynku Kościuszki. 9 maja 1946 r. odbyła się tam msza polowa w związku z odsłonięciem pomnika Wdzięczności Żołnierzom Armii Radzieckiej.

W 1947 r. dokonano naprawy nawierzchni brukowej Rynku Kościuszki. W okresie PRL był on miejscem ważniejszych uroczystości, spotkań i wieców. Znajdował się również na trasie wyścigu pokoju i przemarszu defilady pierwszomajowej. 8 czerwca 1948 r. odbyła się tam msza polowa z udziałem prezydenta RP Bolesława Bieruta, któremu nadano tego dnia tytuł Honorowego Obywatela Miasta Łowicza.

Topografia terenu

Rynek Starego Miasta jest miejscem najwyżej położonym w Łowiczu. W pierwotnym krajobrazie znajdował się na suchej wyspie wśród bagien.

Istniejący kościół NMP stał się punktem odniesienia do wytyczenia planu miasta. Główną oś miasta wyznaczono wzdłuż południowej ściany kościoła NMP. Określono wielkość rynku i wybiegających od niego ulic, a szerokość posesji mieszczańskich wyznaczono w stopach rzymskich. Granicami miasta od wschodu była droga do młyna (dziś ul. Tkaczew), a od zachodu ul. Kozia, Zduńska i Podrzeczna. Od północy naturalną granicą była Bzura, która płynęła wtedy dwoma korytami, a od południa Glinki (dziś Sienkiewicza).

Zabudowania

Ważniejsze zabytki

Pomnik papieża Jana Pawła II
Pomnik Synom Ziemi Łowickiej - Bojownikom o Niepodległość.
Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej. Rok 1991 - przygotowania do rozbiórki.
Boże Ciało na Starym Rynku w 1993 r. Katedra jeszcze ze starym tynkiem, skryta za murem i przerośniętymi drzewami
Tablica upamiętniająca pobyt Tadeusza Kościuszki w Łowiczu.
Epitafium upamiętniające wizytę Napoleona Bonaparte w kamienicy na Starym Rynku.
  • Ratusz – powstał w 1828 r. wg projektu Bonifacego Witkowskiego. Zbudowany przez Stanisława Perkowskiego. Należy do najciekawszych obiektów klasycystycznych w Polsce.
  • Gmach pomisjonarski – ufundowany przez prymasa Michała Radziejowskiego. Erygowany w 1700 r. Autorem projektu był architekt królewski Tylman z Gameren. Od połowy lat 50. siedziba Muzeum w Łowiczu.
  • Brama Prymasowska – zbudowana ok. połowy XVII w. wg projektu Tomasza Poncino. Pierwotnie zamykała specjalną drogę dojazdu prymasa z kolegiaty do zamku. W obecne miejsce przeniesiona w 1941 r.
  • Kustodia – potoczna nazwa mieszkania kustosza - tj. osoby pełniącej opiekę nad miejscami np. sanktuariami i osobami, w kapitule osoba sprawującą pieczę duszpasterską nad parafią katedralną lub kolegiacką. Wybudowana w końcu XVIII wieku. Obecnie plebania katedry.
  • Dziekania – dawniej rezydencja osoby sprawującej funkcję dziekana zbudowana została pod koniec XVII wieku z fundacji Wojciecha Krajewskiego, dziekana łowickiego, następnie przebudowana w drugiej połowie XVIII w. Pod koniec XVIII w. była to siedziba biskupa sufragana. Prezentuje styl późnego baroku jak również cechy typowe dla architektury dworkowej. Obecnie rezydencja biskupa łowickiego.
  • Kanonie - dawne domy mieszkalne przeznaczone dla księży kanoników należących do kapituły. Wybudowane zostały ok. 1635 roku. Reprezentują styl renesansowo - barokowy. W okresie międzywojennym w kanoniach ulokowano kasyno oficerskie 10 PP i Urząd Skarbowy. Obecnie znajduje się tam Kuria Diecezji Łowickiej.
  • Kuria Wikariuszy (Podkówka)- zbudowana została na planie podkowy w ok. 1730r. z fundacji arcybiskupa Teodora Potockiego w stylu późnego baroku. Po środku dziedzińca znajduje się figura św. Jana Nepomucena z końca XVIII wieku. Obecnie pomieszczenia są zaadaptowane na lokal gastronomiczny i usługowy.

Zabytki utracone

  • Szkoła parafialnarenesansowy budynek, powstał w XVI w. w sąsiedztwie kolegiaty, w obrębie murów cmentarnych.
  • Ratusz, późniejszy Kupus – powstał prawdopodobnie po 1419 r. Znajdował się pośrodku rynku. Po 1443 r. przestał pełnić swoje funkcję. W 1527 r. abp Jan Łaski przekazał budynek bractwu prasołów, z przeznaczeniem na skład soli. W czasie zaboru pruskiego znajdował się tam budynek pełniący funkcję wartowni. Rozebrany w połowie lat 20. XIX w.
  • Młyn wodny– o 4 kołach; istniał w XVII w.

Kościoły

W obrębie Starego Miasta znajdują się dwa kościoły:

Kamienice

  • Od strony wschodniej ratusza przylega kamienica nr 2, zbudowana w 1611 r. z cegły i z rudy żelaznej w dwóch kondygnacjach. Obecnie na parterze znajduje się siedziba filii Dziennika Łódzkiego.
  • Kamienica nr 3 została scalona prawdopodobnie w XIX w. z dwóch mniejszych pochodzących z XVII w. W jednej z pierwotnych kamienic już w 1812 r. mieścił się hotel Imperial. W fasadzie znajduje się tablica upamiętniająca pobyt w tym domu 18 grudnia 1806 r. Napoleona Bonaparte. W okresie międzywojennym powstała w niej restauracja Polonia, która podczas okupacji niemieckiej wydzielona była dla Wehrmachtu, SS i Policji.
  • W kamienicy nr 4 mieści się obecnie restauracja Polonia, która sąsiaduje z Ogrodem Saskim.
  • Kamienice południowej pierzei rynku stanowią zwartą zabudowę, pełniącą podobne funkcje. Pod numerami 9 i 10 znajduje się kamienica zbudowana prawdopodobnie na początku XVII w. W XVIII w. była remontowana, a w końcu XIX w. podwyższona o 1 kondygnację, zmieniając elewacje i otwory fasady. W latach 20. XIX w. Pod 9 znajdował się Oddział Warszawskiego Banku Stołecznego. Pod 10 natomiast znajdowała się restauracja z ogromna salą, w której odbywały się koncerty, zabawy i inne imprezy publiczne. Budynek prawie doszczętnie został zniszczony podczas II wojny światowej. Odbudowany i oddany do użytku przy współudziale Łowickiej Spółdzielni Mieszkaniowej w 1964 r.
  • Kamienica nr 11, w której obecnie mieści się Cepelia, powstała w I połowie XVII w. Pierwszymi właścicielami byli Słomińscy a następnie Ciecierscy i pani Rawecka. Przed wybudowaniem obecnego ratusza, w budynku tym znajdowało się biuro Magistratu i kasa miejska. W 1870 r. powstała chrześcijańska księgarnia założona w 1870 r. przez Romualda Oczykowskiego i drukarnia Karola Rybackiego. Mieściła się tam również redakcja Łowiczanina, wydawanego w latach 1911 – 1914 oraz 1918 – 1932.
  • Dom nr 13 pochodzi z XVII w. W 1793 r. gościł w niej król pruski Fryderyk Wilhelm. Na przełomie XIX/ XX w. mieszkał tu rejent Konstanty Konopacki z żoną Zofią, która od 1906 r. prowadziła, w tej samej kamienicy bibliotekę i czytelnię pod nazwą "Czytelnia dla Wszystkich”. W domu tym był podejmowany również w 1904 r. Henryk Sienkiewicz.
  • Kamienica Cebrowskich znajduje się pod numerem 14, pochodzi prawdopodobnie z XVI w. Do chwili obecnej od strony podwórza przy ul. Aptekarskiej przy kamienicy zachowały się renesansowe krużganki. Na piętrze mieściło się niegdyś Muzeum Ziemi Łowickiej Łowickiego Oddziału Towarzystwa Krajoznawczego, założone 1912 przez Anielę Chmielińską. W okresie międzywojennym był tam Klub Urzędników Państwowych. W przylegającym budynku pod numerem 15 znajdowała się kiedyś cukiernia i wytwórnia pierników. W latach 90. XX w. był tam Pewex, obecnie apteka i bank.
  • Pod numerem 16/17 znajduje się obszerna kamienica dwupiętrowa, powstała w wyniku przekształceń dwóch kamienic piętrowych z XVIII w. Pierwotnie należała do Kapituły Łowickiej, która sprzedała ją w 1810 r. w okresie I wojny światowej była to siedziba stowarzyszeń i szkoły żydowskiej. Od 1927 r. znajdowało się tam Muzeum Miejskie im. Władysława Tarczyńskiego. Tam też mieściła się od poł. XIX w. apteka Wacława Hirszowskiego, później zaś Feliksa Tylmana. Po II wojnie w tej kamienicy dr Stanisław Rotstad zorganizował przychodnię obwodową oraz przychodnię przeciwgruźliczą Harry'ego Kolbowa. Obecnie narożna cześć tej kamienicy przeznaczona jest dla Centrum Kultury, Turystyki i Promocji Ziemi Łowickiej.
  • W kamienicy na rogu Zduńskiej i Starego Rynku, w której pierwotnie znajdowały się kanonie, mieściło się również Towarzystwo Wzajemnego Kredytu. We wrześniu 1907 r. Towarzystwo udostępniło część kamienicy dla Muzeum Starożytności i Pamiątek Historycznych Władysława Tarczyńskiego. Istniało tam do 1914 r.

Pomniki

  • Pomnik poświęcony niemieckim i rosyjskim żołnierzom poległym w czasie I wojny światowej w okolicach Łowicza. (1915 - 1920);
  • Pomnik Synom Ziemi Łowickiej Bojownikom o Niepodległość ( 1927 – 1941; ponowne odsłonięcie 1986 r. )
  • Pomnik wdzięczności Armii Czerwonej (1946 - 1991) - do budowy pomnika użyto macew żydowskich.
  • Pomnik Władysława Grabskiego (1994 - 1997 przeniesiony do pasażu Grabskiego przy Alejach Sienkiewicza);
  • Pomnik Jana Pawła II (od 2000 r.)

Goście Starego Rynku

Łowicki Stary Rynek gościł wiele znakomitych postaci, głowy państwa i przywódców: Tadeusz Kościuszko (1790), Fryderyk Wilhelm (1793, 1802) Napoleon Bonaparte (1806), gen. Józef Haller (1919, 1922), Ignacy Mościcki, Stefan Starzyński (jako dziecko), gen. Edward Rydz - Śmigły (1936), Henryk Sienkiewicz (1904 – w związku z akcją zbierania funduszy dla ofiar powodzi w 1903 r.), Bolesław Bierut (1948), Władysław Gomułka (ok. 1958), Walentyna Tierieszkowa (1963), Edward Gierek (1974), Jerzy Buzek, Bronisław Komorowski (2010).

Uroczystości kościelne i kulturalne

Na rynku Starego Miasta odbywają się cykliczne imprezy z okazji Dni Łowicza. Z okazji święta Bożego Ciała, dochodzi tam procesja i odbywa się uroczysta msza święta. Na początku grudnia organizowana jest impreza z okazji zapalenia miejskiej choinki.

Zobacz także

Nowy Rynek w Łowiczu

Opracowania

  • Gajewski Jacek, Sztuka w prymasowskim Łowiczu, [w:] Łowicz. Dzieje miasta, pod red. R. Kołodziejczyka, Warszawa 1986, s. 462 – 606.
  • Gumiński Tadeusz, Łowicz w okresie II Rzeczypospolitej, [w:] Łowicz. Dzieje miasta, pod red. R. Kołodziejczyka, Warszawa 1986, s. 374.
  • Oczykowski Romuald, Przechadzka po Łowiczu, Łowicz 2006 (reprint), s. 51, 61, 152, 168.
  • Rutkowski Jacek, Łowicz w XX wieku. Kronika Fotograficzna, Łowicz 2006. ISBN 83-923397-5-4
  • Skiełczyński Zbigniew, Powstanie parafii św. Ducha w Łowiczu w 1404 r., Łowicz 2004, s. 6 – 7.
  • Stachlewski Wiesław, Łowicz i okolice. Przewodnik turystyczny, Łowicz 1993, s. 30 - 64.
  • Szymajda Albin, Apteka Tylmana, [w:] Nowy Łowiczanin, nr 6/1990, s. 5.
  • Warchałowski Walerian, Władysław Tarczyński i jego idea muzeum w Łowiczu, Łowicz1988, s. 6.
  • Warężak Jan, Słownik historyczno – geograficzny Księstwa Łowickiego, Wrocław – Warszawa – Kraków 1961, s. 186 – 199.
  • Wojtylak Marek, Pierwszy łowicki pomnik, [w:] Szkice Łowickie, Łowicz 2006, s. 31 - 33. ISBN 83-911735-2-6
  • Wojtylak Marek, Ten ohydny szpetny Kupus, [w:] Szkice Łowickie, Łowicz 2006, s. 12 – 14. ISBN 83-911735-2-6
  • Zbiór dokumentów miasta Łowicza ujętych około 1780 roku w punkty, ekscerpty i regesty, oprac. Stanisław Librowski, [w:] ABMK, t. 55, s. 316 – 318.
Osobiste