Pomnik Synom Ziemi Łowickiej Bojownikom o Niepodległość

Z Nowy Łowiczanin

Pomnik Synom Ziemi Łowickiej - wygląd współczesny.

Pomnik Synom Ziemi Łowickiej Bojownikom o Niepodległość – usytuowany na skwerze Starego Rynku w Łowiczu, na tle południowej ściany bazyliki katedralnej. Powstał w 1927 r. Uroczystość wmurowania kamienia węgielnego pod budowę pomnika odbyła się 15 sierpnia 1926 r. Zniszczony podczas II wojny światowej, zrekonstruowany w 1986 r.

Spis treści

Historia

Cegiełki budowy pomnika.

Powstanie

Monety znajdujące się w szklanym cylindrze wmurowanym, razem z innymi pamiątkami, w fundament pomnika.
Przed konserwacją w 2004 roku.
Ponowne wmurowanie aktu poświęcenia kamienia węgielnego pomnika, wraz z dodatkowymi dokumentami zostało dokonane w dniu 05.11.2004 r. przez zastępce Burmistrza Miasta Łowicza – Macieja Mońkę.
Pomnik Synom Ziemi Łowickiej odsłonięty w 1927 roku.

Pomysł wybudowania pomnika zrodził się w 1925 r., aby uczcić pamięć żołnierzy ziemi łowickiej, którzy zginęli w walkach o niepodległość. W celach realizacji powołano 49 – osobowy Komitet Budowy Pomnika, któremu przewodniczył ówczesny burmistrz Leon Gołębiowski. Honorowym przewodniczącym został premier RP Władysław Grabski. W skład Komitetu wchodzili jeszcze m.in. Wacław Podwiński – ówczesny starosta łowicki, Stanisław Porczyński – architekt, Karol Rybacki – wydawca Łowiczanina, czy ks. Ludwik Stępowski – prałat, kanonik Kapituły Łowickiej.

Wykonanie projektu pomnika powierzono wybitnemu architektowi, znanemu w łowickim środowisku Stanisławowi Noakowskiemu. Ten jednak z powodów zdrowotnych musiał odmówić, a wykonanie projektu przekazał swojemu asystentowi Adolfowi Buraczewskiemu. Spośród trzech zaproponowanych wariantów kształtu przyszłego pomnika, 16 października 1925 r. Komitet przyjął najbardziej odpowiedni. Według wybranego projektu, pomnik miał być wykonany z piaskowca, do jego wykonania użyto kamienia szydłowieckiego i pińczowskiego. Miał przedstawiać się następująco: dwie ślimacznice usytuowane na prostokątnym cokole podtrzymywały dużą kulę. Na kuli siedział dumny, biały orzeł z koroną i uniesionymi skrzydłami, z głową zwróconą w prawą stronę.

Komitet budowy wybrał na wykonawcę monumentu łowickiego kamieniarza Feliksa Tomczyka. Fundusze zostały zebrane od mieszkańców powiatu łowickiego, a także z dotacji uzyskanych od Magistratu m. Łowicza oraz poszczególnych urzędów gmin. Całkowity koszt budowy wyniósł 7,5 tys. zł. Wmurowanie kamienia węgielnego pod budowę pomnika nastąpiło 15 sierpnia 1926 r. W fundamenty wmurowano listę zawierającą 443 nazwiska poległych o wolność i niepodległość. Lista została sporządzona na pergaminie i obejmowała wykaz osób z terenów łowickiego, nadesłanych przez gminy na wniosek Komitetu Budowy Pomnika.

W drodze konkursu wybrano napis, którego autorem był prof. seminarium nauczycielskiego Aleksander Bluhm – Kwiatkowski. Pierwotnie treść inskrypcji brzmiała: „Synom Ziemi Łowickiej Bojownikom Niepodległości”, jednak ostateczna forma umieszczona na monumencie wygląda następująco:

SYNOM ZIEMI ŁOWICKIEJ BOJOWNIKOM O NIEPODLEGŁOŚĆ.

Uroczyste odsłonięcie pomnika odbyło się 26 maja 1927 r.

II wojna światowa

W 1941 r. pomnik został częściowo zniszczony przez żołnierzy niemieckich, którzy strącili kulę i stojącego na niej orła. Reszta pomnika została rozebrana w 1945 r. Niemal wszystkie części zebrał kamieniarz Feliks Tomczyk i przetrzymywał je w swoim warsztacie na Tkaczewie przez całą wojnę. Po jego śmierci szczątkami opiekował się jego syn Stefan. W zakładzie państwa Tomczyków elementy piaskowca pozostawały do 1983 r. kiedy zostały przejęte przez władze miejskie.

Odtworzenie pomnika

Pomysł restytuowania pomnika zrodził się pośród grupy obywateli miasta. Powstał w tym celu Komitet Odnowy Pomnika, w składzie m.in. z Eugeniuszem Bobrowskim i Stefanem Tomczykiem. W 1983 r. z tą samą inicjatywą wystąpiło Towarzystwo Przyjaciół Łowicza i Ziemi Łowickiej. Zarząd Towarzystwa prowadził rozmowy w celu uzyskania przychylności i zezwoleń ze strony władz samorządowych i politycznych. Aby uzyskać fundusze na remont pomnika, Towarzystwo wystąpiło z odezwą do łowickiego społeczeństwa o dobrowolne wpłaty na ten cel. Ponadto nawiązano współpracę z Akademią Sztuk Pięknych w Warszawie, przy pomocy której przeprowadzono prace remontowe. Wszystkie elementy artystyczne pomnika wykonali społecznie studenci, a część robót wykonali również łowiccy rzemieślnicy. W tym czasie na tylnej ścianie pomnika dodano napis:

RENOWACJI DOKONANO W 1986

RZEMIOSŁO

Ponowne odsłonięcie

Ponowne odsłonięcie pomnika Synom Ziemi Łowickiej odbyło się 9 maja 1986 r. w 850 rocznicę Łowicza. Komitet obchodów 850 – lecia miasta włączył uroczystość związaną z odrestaurowaniem pomnika w te obchody. Centrum obchodów uroczystości stanowił pomnik Synom Ziemi Łowickiej, a nie jak do tej pory pomnik wdzięczności Armii Czerwonej. Na uroczystości zebrani byli członkowie Towarzystwa, miejscowe władze – ale także żołnierze radzieccy ze stacjonującej w Łowiczu brygady łączności NKWD. Przez pewien czas pomnik stał zaniedbany. Dopiero za kadencji naczelnika Krzysztofa Górskiego wyczyszczono pomnik i posadzono grządki z kwiatami. Kolejne uroczystości pod pomnikiem odbyły się dopiero 11 listopada 1988 r., w 80 rocznicę odzyskania niepodległości. Od tego momentu zaczęto zapalać znicze i kłaść kwiaty.

Konserwacja w 2004 r.

Pomnik ponownie poddany konserwacji w 2004 r. Inwestorem był Urząd Miejski a wykonawcą Pracownia Rzeźby – Bieniewo, z siedzibą w Warszawie. Pomnik zdemontowano 14 września 2004 i poddano konserwacji, która trwała do 8 listopada tego samego roku. Głównym celem konserwacji było przywrócenie monumentowi pierwotnych walorów estetycznych, przy zachowaniu tych cech, które świadczą o jego historii. Działania konserwatorskie doprowadziły również do zahamowania postępujących procesów destrukcyjnych, usunięcia skutków destrukcji oraz ograniczenia podatności kamiennych obiektów na negatywny wpływ czynników niszczących. Ze względu na fatalny stan techniczny betonowego stopnia podstawy, postanowiono o jego wymianie i zastąpieniu go piaskowymi płytami.

Ponownego montażu pomnika dokonano 9 listopada 2004 r.

Okładka pamiątkowej broszury wydanej w 1926 roku z okazji wmurowania kamienia węgielnego.
Akt poświęcenia kamienia węgielnego pod budowę pomnika z 15.08.1926 r.
Apel Komitetu budowy pomnika „Synom Ziemi Łowickiej – Bojownikom Niepodległości” w sprawie ofiar pieniężnych na budowę pomnika

Opracowania

  • Konserwacja pomnika poświęconego Synom Ziemi Łowickiej Bojownikom o Niepodległość, usytuowanego na skwerze Starego Rynku w Łowiczu, Dokumentacja konserwatorska, opracował Paweł Jędrzejczyk.
  • Kryściak Zdzisław, Towarzystwo Przyjaciół Łowicza i Ziemi Łowickiej, [w:] Roczniki Łowickie, T. VI, Łowicz 2009, s. 152 – 156.
  • Waligórski Adam, Trzy pomniki – Trzy kroki ku wolności, Łowicz 2004.
  • Wysocki Wiesław Jan, Pomnik Synom Ziemi Łowickiej Bojownikom o Niepodległość, Łowicz 1986.
Osobiste