Seminarium Nauczycielskie w Łowiczu

Z Nowy Łowiczanin

Dawny klasztor bernardynów, pierwsza ... i ostatnia siedziba Seminarium Nauczycielskiego. (fot. ze zbiorów NŁ)

Seminarium Nauczycielskie w Łowiczu – istniało w latach 1806 – 1845 oraz 1916 – 1945.

Spis treści

Historia

Funkcjonowanie w latach 1806 - 1845

Seminarium Nauczycielskie w 1936 r. fot. A. Bluhm-Kwiatkowski. (Fot. pochodzi z albumu J. Rutkowskiego, Łowicz w XX wieku. Kronika fotograficzna.)

Historia seminarium nauczycielskiego w Łowiczu sięga 1786 r., kiedy to prezes Komisji Edukacji Narodowej, prymas Michał Poniatowski założył przy szkole podwydziałowej pijarskiej „Szkołę Nauczycieli Parafialnych i Organistów”, w której na własny koszt utrzymywał 16 stypendystów.

30 czerwca 1804 r. król pruski Fryderyk Wilhelm III podpisał dekret o powołaniu „Seminarium Nauczycieli Elementarnych w Łowiczu”. Planowano kształcić 20 kandydatów dla departamentów: kaliskiego i warszawskiego. Pierwszym rektorem seminarium władze pruskie mianowały Korneliusa Burgunda.

Seminarium w Łowiczu nie miało początkowo odrębnego statutu, lecz funkcjonowało na podstawie podobnej placówki istniejącej w Poznaniu.

Siedzibą seminarium stał się dawny budynek klasztoru bernardynów, który po gruntownym remoncie został uroczyście otwarty 1 sierpnia 1806 r. We wrześniu 1806 r. pierwszy kurs rozpoczęło 14 seminarzystów. Przy seminarium zorganizowano szkołę wzorową (szkołę ćwiczeń), do której początkowo uczęszczało 70 dzieci, ich nauczycielem był Wojciech Izydor Chojnacki.

Tablica upamiętniającą poległych w wojnie bolszewickiej uczniów seminarium nauczycielskiego. Wmurowana w ścianę budynku pobernaryńskiego. Obecnie w kościele oo. pijarów.

Zajęcia w szkole trwały jedynie do listopada 1806 r., kiedy do miasta wkroczyły wojska francuskie, a gmach pobernardyński zajęto najpierw na koszary, a następnie na szpital wojskowy. Niemal wszyscy uczniowie zgłosili się do zorganizowanego przez generała Henryka Dąbrowskiego Wojska Polskiego.

Izba Edukacyjna, która przejęła w Księstwie Warszawskim sprawy szkolnictwa, od początku 1807 r. podjęła działania w celu przywrócenia seminarium budynku pobernardyńskiego. Po zlikwidowaniu lazaretu w maju 1807 roku, budynek został poddany generalnemu remontowi. Ostatecznie lekcje w szkole wzorowej wznowiono w lipcu, a w seminarium w październiku 1807 r.

Metodyka nauczania wg Burgunda

W styczniu 1808 r. Kornelius Burgund przedstawił Izbie Edukacyjnej Projekt względem urządzenia Seminarium Nauczycielskiego w Łowiczu, w którym scharakteryzował proces kształcenia seminarzystów, jak również zamieścił przepisy organizacyjne oraz zajął się sprawami gospodarczymi. Niedługo po tym Burgund przygotował, razem z Janem Siewieluńskim, nauczycielem kandydatów i Wojciechem Chojnackim, nauczycielem Szkoły Ćwiczeń, opracowanie pt. Prospekt niektórych książek elementarnych i metody ich użycia, których nauczyciele seminarium łowickiego są zajęci.

Według Burgunda proces kształcenia przyszłych nauczycieli miał trwać 3 lata. W planie nauczania znajdowały się następujące przedmioty: religia, język polski, kaligrafia, arytmetyka, geometria, historia naturalna, nauka o człowieku, podstawy chemii, fizyka, geografia z historią Polski. Ponadto uczono też konstytucji Księstwa Warszawskiego, elementów psychologii, pedagogiki i metodyki nauczania elementarnego. Seminarzyści klasy I i II hospitowali lekcje w szkole wzorowej, a z klasy III pod opieką nauczyciela prowadzili zajęcia lekcyjne. Kandydaci na nauczycieli odbywali praktykę w szkole przemysłowej dla dziewcząt, która funkcjonowała przy seminarium. Absolwentki placówki przemysłowej mogły pracować w szkołach elementarnych w charakterze nauczycielek robót kobiecych. W Łowiczu, podobnie jak w Poznaniu, prowadzono także kursy doszkalające dla nauczycieli szkół elementarnych.

W czerwcu 1808 r. Burgund musiał opuścił zajmowane stanowisko. Był negatywnie oceniany przez ówczesnego arcybiskupa Ignacego Raczyńskiego, który osobiście skierował list do króla Fryderyka Wilhelma III o wyeliminowanie go z pracy. Abp Raczyński uważał, że Burgund jako żonaty, były ksiądz jest „skażony moralnie”. Niekorzystną sytuację rektora pogłębiała jego słaba znajomość języka polskiego oraz konflikt z dozorem szkolnym.

W czasach rektoratu Siewieluńskiego

1 lipca 1808 r. stanowisko rektora przejął Jan Nepomucen Siewieluński. Nauczycielem kandydatów został Wojciech Izydor Chojnacki, a nauczycielem szkoły wzorowej Karol Wachulski. Głównym zadaniem rektora Siewieluńskiego było zwiększenie liczby seminarzystów. Formą zachęty dla młodych ludzi stał się, zaakceptowany przez Izbę Edukacyjną, przywilej uwolnienia od służby wojskowej.

W tym okresie proces kształcenia opierał się na statucie pt. Zasady urządzenia szkoły nauczycielów w Łowiczu, który w dużej mierze wzorowany był na Prospekcie Burgunda.

W 1814 r. w wyniku zmian reorganizacyjnych zmieniono nazwę seminarium na „Szkołę Nauczycieli Wiejskich i Organistów”. W związku z tym skrócono czas nauki do dwóch lat, a program nauczania poszerzono o takie przedmioty jak: język łaciński, muzykę i śpiew kościelny. Ograniczono również liczbę stypendystów do 36 osób, jednak już w 1820 r. liczba ta wzrosła do 50, po czym znowu zaczęła spadać, by w 1827 r. osiągnąć liczbę 35 osób.

W 1828 r. kolejny raz zmieniono nazwę szkoły, tym razem na „Instytut Guwernerów i Nauczycieli Prywatnych i Elementarnych”. W czasie rektoratu Siewieluńskiego wprowadzono w Instytucie system wzajemnego nauczania, zwany metodą Bella-Lancastra. W 1822 r. dawny budynek klasztoru bernardynów ponownie przeznaczono na cele wojskowe, a Instytut został przeniesiony do budynku pomisjonarskiego przy Starym Rynku w Łowiczu.

Schyłkowy okres ZKN w okresie zaborów

W 1833 r. rektorem Instytutu został absolwent Zakładu Pestalozziego w Iverden, nauczyciel szkoły wzorowej i szkoły kandydatów w Łowiczu, Jan Bańkowski. W tym czasie Instytut osłabiła rusyfikacja, którą zapoczątkowano pod koniec lat trzydziestych. Ograniczono naukę niektórych przedmiotów, a większość pozostałych uczyli rosyjscy nauczyciele.

22 stycznia 1842 r. car Mikołaj I, na wcześniejsze propozycje kuratora Okręgu Naukowego Warszawskiego Mikołaja Okuniewa, zatwierdził projekt przeniesienia Instytutu do Radzymina oraz nowy dla niego statut. Według nowych rozporządzeń okres kształcenia nauczycieli został skrócony do jednego roku oraz podwyższono wymagania związane z wykształceniem przyjmowanej do Instytutu młodzieży. Placówka w Radzyminie nie miała powodzenia ze strony kandydatów, a jej absolwenci nie cieszyli się dobrą opinią i dyrektorzy szkół nie byli zainteresowani ich zatrudnianiem. W porównaniu z bogatą tradycją Instytutu Łowickiego, w Radzyminie nastąpił regres w nauczaniu pedagogiki.

Po wybuchu powstania styczniowego w 1863 r. Łowicka Szkoła Nauczycielska z siedzibą w Radzyminie została zamknięta.

Łowickie Seminarium Nauczycielskie w odrodzonej Polsce

Uruchomione w 1916 r. seminarium miało siedzibę w lewym skrzydle gmachu pomisjonarskiego. (fot. ze zbiorów NŁ)

Potrzeba wznowienia zakładu kształcenia nauczycieli w Łowiczu pojawiła się już w 1915 r., kiedy to po przejściu frontu i ustabilizowaniu się sytuacji w Łowiczu i okolicach zaczęto organizować szkolnictwo powszechne. Z powodu braku wykwalifikowanych nauczycieli dla szkół ludowych Rada Opiekuńcza Szkolna, która została wyłoniona z członków Komitetu Obywatelskiego miasta Łowicza, podjęła starania o uruchomienie w Łowiczu seminarium nauczycielskiego. Pozwolenie na uruchomienie tego zakładu ROP uzyskała 17 sierpnia 1916 r., od Szefa Zarządu Cywilnego przy Generał-Gubernatorze warszawskim. ROS przeznaczyła na siedzibę szkoły lewe i przednie skrzydło w gmachu pomisjonarskim. Pierwszym dyrektorem ustanowiono Aleksandra Trzcińskiego.

Uroczyste rozpoczęcie kursu seminarium, na które zapisało się 29 osób, odbyło się 27 września 1916 r. W następnym roku na drugi kurs zapisało się 35 seminarzystów. We wrześniu 1917 r. uruchomiono przy seminarium jednoklasową, dwuoddziałową szkołę ćwiczeń.

Numer Życia Łowickiego, poświęcony Seminarium Nauczycielskiemu. (nr 22/1933)

Po dwuletniej działalności Seminarium Nauczycielskiego, pod zarządem Macierzy Szkolnej i władz miasta, wysunięto wniosek o upaństwowienie zakładu. Z dniem 1 września 1918 r. szkoła przeszła na własność państwa, a MWRiOP wyznaczyło nowego dyrektora w osobie Janusza Jędrzejewicza (piłsudczyk, późniejszy premier, minister WRiOP ). Łowiccy seminarzyści brali czynny udział w rozbrajaniu niemieckiego okupanta w 1918 r. Po odzyskaniu niepodległości dyrektor Jędrzejewicz został powołany do służby do Warszawy, a jego następcą ustanowiono Jerzego Krauze.

W roku szkolnym 1919-1920 rozpoczął się IV kurs, a nowym dyrektorem ustanowiono dra Władysława Rogowskiego. Szkołę Ćwiczeń, mieszczącą się w dawnych kanoniach przy Starym Rynku, przeorganizowano na trzyklasową sześciooddziałową. W 1920 r. odbyła się również pierwsza matura, do której przystąpiło 21 seminarzystów. W tym samym roku rada pedagogiczna wystąpiła z wnioskiem do władz szkoły o nadanie seminarium imienia Józefa Piłsudskiego. Wniosek został odrzucony.

Latem 1920 roku, w obawie przed najazdem bolszewickim na Warszawę, dyrekcja seminarium postanowiła, że wszyscy zdolni do służby ochotniczej wstąpią w szeregi armii ochotniczej. W sumie do wojska wstąpiło 11 nauczycieli i 95 uczniów. Budynek seminarium zajęto na koszary armii ochotniczej, a następnie na przyfrontowy szpital wojskowy. Na polu walki zginęło 7 wychowanków Seminarium Nauczycielskiego. Nowy rok szkolny rozpoczęto dopiero 20 grudnia 1920 r.

W 1921 r. powstał samorząd uczniowski, dla którego dyrektor Rogowski wraz z nauczycielami: Czesławem Motylińskim, Aleksandrem Bluhm-Kwiatkowskim, Stanisławem Anyszką i Bolesławem Millerem opracowali statut. Po przyjęciu przez Radę Pedagogiczną zaczął obowiązywać od początku następnego roku. W marcu 1921 r., z powodu trudności lokalowych (w budynku pomisjonarskim oprócz seminarium mieściło się męskie i żeńskie gimnazjum) dyrekcja szkoły podjęła starania o uzyskanie na swoją siedzibę, ponownie dawnego budynku pobernardyńskiego, mieszczącego się ówcześnie przy ul. Piotrkowskiej (dziś Stanisławskiego). Seminarium, wymagający dokładnego remontu budynek, przejęło pod koniec 1922 roku. Zajęcia w nowym budynku rozpoczęto we wrześniu 1925 r.

Dyrektor Rogowski ufundował sztandar, który 22 maja 1922 r. został wręczony szkole przez Inspektora Armii Ochotniczej gen. Józefa Hallera. Do sztandaru zostały przypięte odznaki: Krzyż POW, Odznaka OKOP, Krzyż Harcerza Rzeczypospolitej I klasy, znak Związku Floriańskiego i odznaka Towarzystwa Ubezpieczeń Wzajemnych od Ognia, do tego gen. Haller dołączył własny dar – purpurową szarfę. Przy tej okazji generał odznaczył 44 uczniów i 2 nauczycieli Krzyżami Walecznych za udział w wojnie bolszewickiej. 9 listopada 1928 r. uroczyście odsłonięto wmurowaną w gmach szkolny tablicę pamiątkową ku czci poległych w wojnie bolszewickiej seminarzystów.

W lipcu 1924 r. dyrektor Rogowski zrezygnował z pełnionego stanowiska, powierzając je Antoniemu Perzynie. Rogowski otrzymał od Polskiego Towarzystwa Emigracyjnego propozycję wyjazdu do Brazylii w celu prowadzenia, wśród tamtejszej Polonii, szeroko rozumianej działalności kulturalno-oświatowej. Kolejni dyrektorzy mieli zadanie uposażyć nową siedzibę szkoły i zorganizować pracę w nowym terenie. Zakupywano nowy inwentarz szkolny, meble, pomoce naukowe itp.

W 1928 r. wznowiono, z pomyślnym rezultatem starania o nadanie szkole imienia Józefa Piłsudskiego. 19 marca 1932 r. uroczyście odsłonięto w świetlicy szkolnej popiersie patrona szkoły, wykonane przez artystę rzeźbiarza Stanisława Rzeckiego.

W 1929 r. utworzono przy seminarium Państwową Komisję Egzaminacyjną dla nauczycieli publicznych szkół powszechnych, obejmującą swym działaniem teren powiatów łowickiego, rawskiego, skierniewickiego i sochaczewskiego. Prezesem Komisji miał być każdorazowo dyrektor seminarium.

W związku z przeprowadzoną w 1932 r. reformą ustroju szkolnego seminaria nauczycielskie przestały istnieć. Z dniem 31 sierpnia 1932 r. nie organizowano nowych naborów, jedynie pozostali ci, którzy musieli ukończyć już rozpoczęte. Ostatecznie Seminarium Nauczycielskie w Łowiczu przestało istnieć w 1937 r.

Tradycję zakładu kształcenia nauczycieli w Łowiczu kontynuowały kolejno: Liceum Pedagogiczne, Studium Nauczycielskie, Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych, Kolegium Nauczycielskie, po obecny Zakład Kolegiów Nauczycielskich.

Działalność uczniowska

Po przeniesieniu do nowej placówki, w seminarium zaczęto powoływać do życia szereg organizacji uczniowskich, kółka naukowe, żywy dziennik itp. W przyseminaryjnym internacie zaczęto organizować wieczorki niedzielne, zabawy, przygotowywano występy publiczne zespołów, utworzono również boisko sportowe i gimnastyczne.

Przy seminarium od 1918 r. istniała drużyna harcerska, która początkowo nosiła nazwę 3. Łowicka, a następnie 10. Mazowiecka Drużyna Harcerska im. J. K. Ordona. Oprócz wyszkolenia harcerskiego, drużyna zajmowała się również pracą społeczną. Urządzała uroczystości choinkowe dla biednych dzieci, organizowała dla nich zajęcia świetlicowe, lecz także zajmowała się budową i rozwieszaniem domków dla ptaków.

Przy seminarium działało również Koło Pracy Społecznej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, które zajmowało się m.in. prowadzeniem wykładów na kursach dla analfabetów w 10 PP. Współpracowało ze Związkiem Strzeleckim i Stowarzyszeniem Młodzieży Polskiej.

Szkolne Koło L.O.P.P. nr 12, działające przy seminarium zajmowało się wygłaszaniem referatów o obronie przeciwgazowej i przeciwlotniczej na terenie szkół powszechnych.

Rektorzy

Dyrektorzy

Nauczyciele

Do jednych z najwybitniejszy nauczycieli Seminarium Nauczycielskiego należeli:

Wybitni wychowankowie

  • Teodor Goździkiewicz - pisarz, nauczyciel, działacz Armii Krajowej w Łowiczu.
  • Kazimierz Jędrzejczyk - nauczyciel, pedagog, społecznik, żołnierz ZWZ-AK, ps. „Pług”.
  • Józef Perzyna - nauczyciel, wieloletni dyrektor Szkoły Podstawowej nr 3 w Łowiczu.
  • Stefan Jachowicz – podpułkownik pożarnictwa
  • Wincenty Kaźmierczak - nauczyciel, twórca ludowy, zasłużony badacz i propagator folkloru łowickiego, gawędziarz, założyciel wielu towarzystw i zespołów regionalnych.
  • Dyzma Gałaj – nauczyciel, ekonomista, socjolog wsi; działacz polityczny związany z ZSL, Marszałek Sejmu PRL.
  • Albin Zalewski – nauczyciel, kierownik Szkoły Powszechnej w Sobocie (1926-45) i Szkoły Podstawowej w Głownie (1945-50), dyrektor Liceum Ogólnokształcącego w Nowym Mieście nad Pilicą (1950-54). Członek ZWZ-AK.

Varia

  • Ministerstwo WRiOP, uznając Łowicz za miasto turystyczne założyło przy łowickim seminarium Schronisko wycieczkowe na 20 osób.
  • Teren pobernardyński przy seminarium uporządkował wraz z uczniami nauczyciel przyrody Władysław Stanio. Stworzył tam nie tylko estetyczny, ale również praktyczny, służący do celów naukowych ogród. Władysław Stanio stworzył w szkole również profesjonalną pracownię biologiczną.

Literatura

  • Barański Józef, Szkolnictwo elementarne na Mazowszu Północnym w latach 1815- 1864, Pułtusk 2010, s. 284 - 289
  • Bluhm - Kwiatkowski Aleksander, Łowickie Seminarium Nauczycielskie w Polsce Odrodzonej, [w:] Życie Łowickie, nr 22/1933, s. 2-3.
  • Dutkiewicz Józef, Rzut oka na przeszłość górną i chmurną, [w:] Życie Łowickie, nr 22/1933
  • Dutkiewcz Józef, Historia Państwowego Seminarium Nauczycielskiego Męskiego im. Marszałka Józefa Piłsudskiego (1768 - 1933), Łowicz 1934.
  • Stanio Władysław, Pracowania szkolna, [w:] Życie Łowickie, nr 22/1933, s. 4.
  • Wilczyński Stanisław, Seminarium Nauczycielskie ma głos, [w:] Życie Łowickie, nr 22/1933, s. 1

Zobacz także:

Osobiste